نگاه ها و اندیشه ها

رواج زندگینامه نویسی در ایران

به قلم : فرنگیس حبیبی

تاریخ انتشار مقاله 01/12/2008 به روز شده 04/12/2008 10:47 TU

در دو دهۀ اخیر در ایران زندیگینامه نویسی رونق بسیار یافته است. بسیارند شخصیت های سیاسی، فرهنگی و هنری که در پاسخ به ضرورتی شخصی، اجتماعی یا تاریخی به بازگو کردن خاطرات خود کمر بسته اند.

زندگینامه نویسی، خاطره نویسی]و انتشار یادداشت های روزانه طیف وسیعی از نویسندگان را به خود جلب کرده است که به دلائل بسیار متنوع ده ها کتاب را به بازار فرستاده اند. انگیزۀ آن ها گاه نیاز به انتقال تجربه ها ی ناشناخته یا مخفی نگاه داشته شده بوده است. گاه به خاطر توجیه یا نمایش نقشی بوده است که فردی در عرصه ای از فعالیت سیاسی یا اجتماعی بازی کرده است. حتی دیده شده است که کسانی تنها برای انتقال سرگذشت خود و به یاد ماندن در حافظۀ فرزندان و نوادگان خود به انتشار محدود خاطرات خود پرداخته اند که گاه گنجینه های کوچکی از جلوه های زندگی در گذشته های دور یا نزدیک است.

عبدالحسین اذرنگ ، نویسنده، پژوهشگر و عضو هیآت علمی دانشنامۀ ایران می گوید زندگینامه ها بعد از اتقلاب از پر خواننده ترین کتاب ها هستند. جاذبۀ شناخت تاریخ در ایران شدت یافته است شاید از این نظر که آگاهی از گسست در حافظۀ تاریخی و عدم انتقال تجربه ها رشد پیدا کرده است . خاطره نویسی در واقع پاسخیست که به کمبود اطلاعات ملموس در بارۀ رویداد های تاریخی یا زیر وبم های زندگی شخصیت های تأثیر گذار داده شده است.

 

 

زندگی نامه نویسی در غرب با کتاب اعترافات ژان زاک روسو، نویسنده و فیلسوف فرانسوی قرن هجدهم پا گرفت . او اولین کسی بود که کوشید بی پرده خود را در پیش چشم خوانندگان بر ملا کند. هر چند موفقیت او در باز کردن حقیقت جای تردید باقی گذاشته است، و لی این ابتکار او یک ژانر ادبی را بوجود آورد که کارشناسان مکاتب ادبی آن را متعلق به مرحله ای از تاریخ می دانند که در آن فرد خود را به عنوان یک کنشگر منحصر به فرد و یگانه به حساب می آورد و احساس و دید و برداشت خود را از زندگی بیان می دارد. در این نگاه ، برخورد نقادانه به خود و پیرامون خود محور کار قرار می گیرد . بسیاری از کتاب هایی که کنشگران سیاسی بویژه در خارج از ایران در بارۀ تجربه های سیاسی در سازمان های چپ نوشته اند نسبتاً  از این خاصیت برخوردار اند.

کتاب روز ها در راه  اثر شاهرخ مسکوب هرچند سراسر زندگی او را دربر نمی گیرد ولی آینه ای است شفاف از برداشت ها، رویداد ها و واقعیات مشترک و شخصی دو دهه از  زندگی این نویسنده واندیشمند ایرانی.

 

به نظر عبدالحسین آذرنگ، کتاب هایی چون خاطرات اعتماداسلطنه، یادداشت های علم، خاطرات بیشمار سران حزب توده و ،در این اواخر، خاطرات عین السلطنه که دوره ای طولانی از دورۀ ناصرالدین شاه تا شهریور بیست را در بر میگیرد، از شاخص ترین و پر ارزش ترین اسناد تاریخی بشمار می روند. این کتاب آخر که بصورت دست نوشته حفظ شده بود اخیرا در چندین جلد در تهران  به همت و ویراستاری دکتر افشار منتشر شده است.