دسترسی به محتوای اصلی
تاریخ تازه‌ها

شهر قره‌قوش در گذرگاه تاریخ

صدا ۱۰:۵۵

از قرن هفتم پیش از میلاد تاکنون بارها به شهر آشوری- کلدانی قره‌قوش یا بخدیدا تاخته اند و ساکنان آن را تار و مار و آواره کرده اند. مردم این شهر مسیحی اند و به گویشی از زبان سُریانی سخن می‌گویند. پس از سقوط دولت نیرومند آشور، بر این شهر مانند دیگر شهرها و سرزمین‌های آشور، امپراتوری‌های گوناگون فرمان راندند از جملۀ امپراتوری‌هایی که ایرانیان باستان پدید آوردند. داعش آن را در اوت 2014 تسخیر کرده بود.

تبلیغ بازرگانی

شنبۀ گذشته 22 اکتبر نیروهای دولتی عراق در پیشروی خود به سوی شهر موصِل، شهر بَغدیدا یا قره‌قوش را در منطقۀ حمْدانیه در استان نِیْنوا در شمال عراق آزاد کردند. این شهر در 32 کیلومتری جَنوب شرقی موصِل و در 60 کیلومتری غرب شهر اَربیل قرار دارد و از ماه اوت 2014 در تصرف داعش بود. پیش از آن، اکثریت ساکنان شهر آشوری- کلدانی بودند که با هجوم جهادی‌های داعش همه فراری شدند و در شهرهای اقلیم کردستان پناه گرفتند. آنان مسیحی اند و بیشترشان از کلیسای کاتولیک سُریانی‌ پیروی می‌کنند. اما گروه‌ کوچکی از آنان پیرو کلیسای ارتدکس سُریانی اند.

بغدیدا را تلفظ عربی بَخدیدا می‌دانند که واژه ای است آرامی و معنای آن، به گفتۀ بعضی از زبان‌شناسان، «خانۀ جوانان» است. بعضی دیگر نیز آن را واژه ای فارسی می‌دانند که معنایش «خانۀ خدا» است. بخدیدا را در دورۀ عثمانی‌ها «کاراکوش» نامیدند که معنای آن «پرندۀ سیاه» است و امروز جهانیان آن شهر را بیشتر به این نام می‌شناسند. عرب‌ها آن را قره‌قوش تلفظ می‌کنند. اما ساکنان آشوری- کلدانیِ شهر نام بخدیدا را ترجیح می‌دهند. در زمان صدام حسین آن را همراه با منطقه ای که در آن قرار دارد، حَمْدانیه خواندند. این نام برگرفته از «بنوحَمْدان»، نام قبیله‌ای عرب، است که در قرون وسطی بر موصِل فرمان ‌می‌راند. مردم شهر به گویشی از زبان سُریانیِ رایج در استان نِیْنوا سخن می‌گویند و از عربی به عنوان زبان دوم استفاده می‌کنند. پیش از هجوم داعش، بیشتر مردم شهر به کشاورزی و مرغداری اشتغال داشتند.

حدس می‌زنند بخدیدا یا جایی که این شهر در آن قرار دارد، صحنۀ جنگ نهایی میان بابلی‌ها و آشوری‌ها در سال 610 پیش از میلاد بوده است. این جنگ پس از سقوط نینوا روی داد. نینوا را که پایتخت دولت آشور و یکی از کهن‌ترین و عظیم‌ترین شهرهای بین‌النهرین بود، مادها و بابلی‌ها در اوت 612 پیش از میلاد گشودند و ویران کردند. آن شهر را آشوری‌ها در سمت چپ رود دِجله، در جهت مخالف موصل کنونی ساخته بودند. پس از سقوط دولت آشور، بر بخدیدا مانند دیگر شهرها و سرزمین‌های آن دولت، امپراتوری‌های گوناگون فرمان راندند از جملۀ امپراتوری‌هایی که ایرانیان باستان پدید آوردند. از همین رو، بعضی‌ها بخدیدا را تلفظ سُریانی بغدیدا می‌دانند و می‌گویند آن نیز مانند بغداد به معنای «خداداد» است.

آشوری‌هایِ بخدیدا در قرن‌های اول پیدایش و گسترش مسیحیت به این دین گرویدند. آنان در قرن چهارم میلادی در گرماگرم بحث و جدل‌های فرقه ای در جهان مسیحی از کلیسای شرق یا نِسطوری پیروی کردند. اما در قرن‌های دهم و یازدهم میلادی با مهاجرت سُریانی‌های مرکز عراق به ویژه با آمدن پناه‌جویان سُریانی از تکریت به کلیسای ارتدکس سُریانی پیوستند. کلیسای کاتولیک از قرن هیجدهم در آنجا پا گرفت. در سال 1261 میلادی قبایل عرب به بخدیدا تاختند، کلیساها و صومعه‌های شهر را آتش زدند و بسیاری از راهبان را کشتند. در سال 1324 نیز در حملۀ قبایل عرب بسیاری از مردم بخدیدا کشته شدند و چهارکلیسای شهر به آتش سوخت.

در دورۀ عثمانی‌ها بخدیدا جزئی از ولایت موصِل بود و مردم آن کم و بیش در امنیت و آرامش می‌زیستند. اما در سال 1743 میلادی نادرشاه افشار به آن شهر تاخت و آن را ویران کرد. سپاهیانش شهر را غارت کردند و چندین کلیسا را آتش زدند. مردم شهر پیش از رسیدن سپاهیان نادر به موصل پناه برده بودند و ماه‌ها در دفاع از آن شهر کوشیدند. پس از امضای پیمان صلح میان حسین پاشا جلیلی، حاکم ولایت موصل، و نادرشاه، سلطان محمود اول، امپراتور عثمانی، به نشانۀ قدرانی از حسین پاشا با صدور فرمانی 800 کوروش به او داد تا بخدیدا را بخرد. مردم از شنیدن این خبر آزرده شدند و شهر را ترک کردند. اما حسین پاشا جلیلی تصمیم گرفت از مالکیت شهر چشم بپوشد و تنها به این بسنده کرد که هرسال یک دهم از درآمد سالانۀ ساکنان شهر را به عنوان مالیات از آنان بستاند.

مردم بخدیدا از آن پس به خانوادۀ جلیلی مالیات ‌‌دادند تا اینکه در اوایل قرن گذشته یکی از بازماندگان حسین پاشا به نام ایوب جلیلی، با استناد به فرمان سلطان عثمانی مدعی مالکیت بخدیدا و زمین‌های اطراف آن شد. مردم وکیل گرفتند و در سال 1920 به دادگاه موصِل شکایت بردند و حتی وکیل‌شان را در سال 1923 برای دادن دادخواستی روانۀ استانبول کردند. هر دو دادگاه برضد خانوادۀ جلیلی رأی دادند. اما بازماندگان حسین پاشا دوباره ادعای مالکیت کردند تا اینکه در 21 نوامبر 1949 دادگاه به سود آنان رأی داد. مردم این بار دادخواستی تسلیم حکومت مرکزی عراق کردند و در آن ضمن بازگوییِ تاریخ شهرشان از حکومت مرکزی خواستند که اگر به دا د آنان نمی‌رسد، دست‌کم اجازه بدهد تا همگی عراق را ترک کنند. سرانجام دیوان عالی کشور در 15 مارس 1954 بخدیدا را به مردم شهر که صاحبان اصلی آن بودند، بازگردانید.

پس از حملۀ آمریکا به عراق، مردم بخدیدا برای نخستین بار در 30 ژانویۀ 2005 در انتخابات مجلس قانون‌گذاری شرکت کردند. در انتخابات بعدی که در هفتم مارس 2010 برگزار شد، در حالی که تنها 52 درصد رأی دهندگان شرکت کرده بودند، نامزدهای محلیِ وابسته به «جنبش دموکراتیکِ آشوری»‌ به مقام دوم رسیدند. در 22 نوامبر 2006، یشوع هدایت، رهبر جنبش ملی سُریانی، را در بخدیدا کشتند. با رشد اسلام‌گرایی در عراق پس از حملۀ آمریکایی‌ها دانشجویان دختر بخدیدا در دانشگاه موصل حجاب اسلامی به سر می‌کردند تا از حملۀ اسلام‌گرایان در امان بمانند. در دوم ماه مه 2010 در حمله ای که اسلام‌گرایان به اتوبوس دانشجویان بخدیدا در راه دانشگاه موصل کردند، بیش از صد تن از دانشجویان کشته و زخمی شدند.

در اوایل ماه ژوئیۀ 2014 هنگامی که نیروهای داعش به بخدیدا حمله کردند، رزمندگان «کمیتۀ آشوری حفاظت از قره‌قوش» همراه با پیشمرگه‌های کُرد جانانه از شهر دفاع کردند. آنان زنان، کودکان و مردان سالمند را از شهر بیرون برده بودند تا مانند مسیحیان موصل در شهرهای دیگر پناه بجویند. اسلام‌گرایان داعش آب را به روی مبارزان بخدیدا بستند و از شهرها و روستاهای مسلمان نشینِ منطقه خواستند که از داد وستد با آن شهر خودداری کنند. چنین بود که زندگی را بر ساکنان شهر ناممکن کردند. در ششم اوت 2014 کردها از شهر بیرون رفتند و فردای آن روز اسلام‌گرایان داعش آن را تسخیر کردند. آنان اجازه دادند آشوری- کلدانی‌هایی که هنوز در شهرشان مانده بودند، با پای پیاده از شهر بیرون بروند و به هم‌تباران‌شان در شهرهای دیگر بپیوندند.

دریافت رایگان خبرنامهبا خبر-پیامک های ما اخبار را بصورت زنده دریافت کنید

اخبار جهان را با بارگیری اَپ ار.اف.ای دنبال کنید

این صفحه یافته نشد

صفحۀ مورد توجۀ شما یافته نشد.