مقاله ویژه

از طهران تا تهران

تهران، میدان توپخانه قدیم
تهران، میدان توپخانه قدیم DR

تهران همیشه اینجور که الان هست نبوده، شهر بزرگ و بی سر و ته و بقول معروف بی در و پیکر. خونه ها مثل قوطی های سیمانی و بدون حساب و کتاب روی هم چیده شده. دود و سر و صدا ... پر از اتوبان و اتوبانها پر از ماشین. تهران قدیم شهری بوده قشنگ و زیبا ... با فرهنگ و آداب و رسوم خودش...به قلم رضا افتخاری

تبلیغ بازرگانی

در گذشته تهران یکی از روستاهای ری بوده . قدیمی‌ترین سند فارسی که نام تهران در آن دیده میشه به قرن سوم هجری قمری بر می گرده که «ابوسعد سمعانی» در کتاب خود از شخصی بنام «ابوعبدلله محمد ابن حامد تهرانی رازی» اشاره می کند که اهل تهران ری بوده و در سال 261 هجری قمری برابر 874 میلادی در گذشته است.

چندین بار دیگر هم به نام تهران بر می خوریم، به عنوان مثال «ابوالقاسم محمد ابن حوقل » به سال 331 هجری قمری در تو صیف تهران نوشته است : « تهران در شمال شهر ری واقع شده است و دارای باغهای فراوانی است و میوه آن بسیار متنوع است ».
«ابواسحاق استخری» و « نجم الدین ابوبکرمحمد ابن علی ابن راوندی» و چند نویسنده ی دیگر هم به تهران اشاراتی کرده اند.

در مجموع آنچنان خبر و اشاره ایی در طول تاریخ به تهران نیست تا دوران صفوی که کم کم تهران شهرتی پیدا کرد .

جد اعلای صفویه به نام امام زاده حمزه ، مجاور بقعه ی «حضرت عبدالعظیم» در شهر ری مدفون و به همین جهت شاهان صفوی برای زیارت قبر جدشان به ری و تهران می آمدند و این باعث رونق تهران ، خصوصاً در دوره ی شاه تهماسب اول که دستور ساخت باروی محکمی دور تا دور آن داد.

این حصار شش هزار قدم طول داشت و برای ساختمان و برج هایش از دو نقطه خاک برداری شد ، بعد ها یکی از این دو محل به «چاله میدان» و دیگری به « چاله حصار » معروف شدند.

در دوران افشاریه ، نادرشاه در سال 1154 هجری قمری تهران را به رسم تیول به پسر خود، رضا قلی میرزا داد . تا اینکه بعد از سالها و به قدرت رسیدن قاجارها در ایران ، آغا محمد خان قاجار در سال 1200 هجری قمری تهران را «دارالخلافه» یا همان پایتخت کرد.

در زمان آغا محمد خان تنها به ساختن «تخت مرمر» اکتفا گردید ولی بعد ها و در زمان فتحعلی شاه ، ساختمانها و عمارتهای تازه ساخته شد . مثل مسجد شاه ، مسجد سید عزیز الله ، مدرسه ی مروی ، قصر قاجار و لاله زار.

فرستادگان ناپلئون بناپارت ، که در زمان فتحعلی شاه قاجار به ایران آمده بودند ، جمعیت تهران را سی هزار نفر نوشته اند و یک دیپلمات انگلیسی که در این زمان در تهران بوده در مورد بناها و خانه ها می نویسد : «خانه های تهران چندان خوب نیست و غالباً با خشت خام بنا شده، تنها بنایی که قابل ملاحظه هست مسجد شاه می باشد که ناتمام است، می‌گویند که 150 کاروانسرا و به همین تعداد شماره حمام در تهران وجود دارد . این شهر دو عمارت ییلاقی سلطنتی دارد که یکی قصر قاجار است و دیگری قصر نگارستان که مشغول ساختن آن هستند ».

ساخت و ساز در دوران محمد شاه ادامه داشت . محله ای به اسم «عباس آباد» در جنوب بازار و یک باغ و ساختمان بزرگتر هم به نام « عباس آباد » در شمال تهران که همین عباس آباد کنونی هست ساخته شد.

همچنین "باغ داوودیه" یعنی همین محله ی داوودیه ی فعلی و بنای مسجد جمعه و بازار بین الحرمین هم مال همین دوران است . محله ی محمدیه به محلات دیگر افزوده شد و آب رودخانه ی کرج با نهری به نام نهر کرج به تهران منتقل گردید.

بعد از محمد شاه و در دوران ناصرالدین شاه قاجار و به همت امیر کبیر تاسیساتی مانند داراالفنون، بازار امیر، بازار کفاشها و سرای امیر بوجود آمد و در سال 1275 هجری قمری اولین بار برای تهران نقشه تهیه گردید.

در سال 1284 نقشه ی جدید تری از تهران با همکاری مهندسین فرانسوی تهیه شد و اراضی جدید را داخل محدوده ی شهر نمودند و شهر را بوسیله ی خندق ها و باروهای جدید به شکل هشت ضلعی محدود کردند و ارتباط شهر با خارج بوسیله ی دوازده دروازه به نام دروازه های شمران، دولت، یوسف آباد، دوشان تپه، دولاب، خراسان، باغ شاه، قزوین، گمرک، حضرت عبدالعظیم، غار و خانی آباد که تا سال 1309 هجری شمسی پا برجا بودند، تامین می شد.

ساختمان حصار و خندق های جدید تهران حدوداً ده سال طول کشید . امروز اگرچه خود بنای دروازه ها به جا نمانده، ولی اسمشان هنوز باقی است.

کم کم پای اتومبیل ها هم به تهران باز شد ، در زمان مظفرالدین شاه اولین اتومبیلهایی که به ایران وارد شد، سواری های فورد کروکی کلاچی با لاستیک تو پر بود. اتومبیل هایی هم شبیه وانت امروزی وارد تهران شد که به انها «ماشین لاری» می گفتند .

البته یک مقدار قبل، یعنی در زمان ناصرالدین شاه، یک نفر مهندس فرانسوی به اسم « موسیو بواتان » امتیاز خط آهن تهران به شهر ری را در سال 1261 شمسی یعنی 1883 میلادی، از شاه گرفت که در دارالخلافه به ماشین دودی معروف شد.

بدون شک دگرگونی های اساسی در تهران از سال 1300 به بعد ایجاد شد که به چهار دوره کاملاً مجزا تقسیم می شود:

سال 1300 تا 1320 که در این مدت خندقها و دروازه ها از بین رفت وشهر از چهار طرف شروع به گسترش کرد و ساختمانها و تاسیساتی مثل بانک ملی، وزارت امور خارجه، شهربانی کل کشور، ایستگاه راه آهن تهران، دانشگاه تهران و ایستگاه فرستنده ی رادیو تهران ساخته شد.

از سال 1320 تا 1332 که جنگ دوم جهانی همزمان بود، بدلیل پیامدهای جنگ و مسائل و مشکلات سیاسی کشور تغیرات زیادی بوجود نیامد.

از سال 1332 تا 1357 که طی آن شهر تهران به سرعت توسعه پیدا کرد و ساختمان ها، شهرک ها و بلوارهای تازه ساخته شد.

و بعد از انقلاب اسلامی در سال 1357 نیز این گسترش ادامه پیدا کرد تا جایی که امروز تعیین طول و عرض دقیق تهران ، نه اینکه غیر ممکن باشد ولی خیلی سخت است، از این جهت که هر روز به آن اضافه می شود.

تهران امروز دیگر یک قریه ی کوچک در کنار «شهرری» ویا «دارالخلافه» ی دوران قاجار نیست... تهران امروز یک کلان شهر است.

-------------------------------------------
منابع پراکنده

روزنامهء همشهری و همشهری آنلاین

آفتاب

تبیان

شهرداری تهران
 

دریافت رایگان خبرنامهبا خبر-پیامک های ما اخبار را بصورت زنده دریافت کنید

اخبار جهان را با بارگیری اَپ ار.اف.ای دنبال کنید