دسترسی به محتوای اصلی
کتاب‌ها و اندیشه‌ها

عرفیگرایی، مذهب، اتوپی

صدا ۰۶:۱۴

در سال 2009، اتین بالیبار، فیلسوف معروف فرانسوی، سخنرانی ای در دانشگاه آمریکایی بیروت با عنوان "فرهنگ، دین، ایدئولوژی" در خصوص مفاهیم "جهان وطنی" و "عرفیگرایی" یا در واقع "کُسموپولیتیسم" و "سکولاریسم" ایراد کرد. این سخنرانی بعدتر به منشاء کتاب جدیدی بدل شد که اتین بالیبار به تازگی با عنوان "سکولوم" که معادل "قرن" یا "سده" به زبان لاتینی است توسط انتشارات گالیله در پاریس منتشر کرده است.

تبلیغ بازرگانی

موضع اصلی کتاب این است که جدال ادیان جزء لاینفکی از نزاع فرهنگ هاست که عموماً از خلال نبرد ایدئولوژی ها نمودار می شود. بر همین اساس نویسنده تأکید می کند که مجادلات دینی جزء لاینفکی از بسترهای سیاسی و نبردهای بین المللی است.
در کتاب "قرن" یا "سکولوم" اتین بالیبار دو مفهوم کلیدی "لائیسیته" و "سکولاریسم" را در فرهنگ غربی از هم متمایز می کند. او می گوید : در حالی که "لائیسیته" بر جدایی دین از دولت دلالت می کند، "سکولاریسم" بر برابری میان همۀ ادیان و پیروان مذاهب در عرصۀ عمومی تأکید می رزد. در پی این تمایز فیلسوف فرانسوی می افزاید که ایدئولوژی "لائیسته" در فرانسه به تولید قوانینی بعضاً سرکوبگر در عرصه های نظر و عمل مبادرت کرده است.
وی با اشاره به برخی مصوبات دولت فرانسه در زمینۀ ممنوعیت حجاب اسلامی یا استفاده از روبنده در نهادهای دولتی یا حوزۀ عمومی می گوید : عجیب این است که در هر دو حال زنان به قربانیان فرهنگ اقتدارگرا و پدرسالار دولت و مذهب بدل می شوند ، زیرا، در هر دو حال دولت و دین در خصوص چگونگی سلطه بر جسم زنان به رقابت با یکدیگر می پردازند.
اتین بالیبار باصطلاح بی طرفی دولت لائیک در قبال افکار و ادیان را افسانه می داند و می گوید : دولت لائیک در هماهنگی با فرهنگ مسلط و هنجارهای آن به طور ضمنی، مبتکر نوعی دین مدنی شده است. به بیان دیگر، دولت لائیک، به گفتۀ اتین بالیبار، در اعمال باصطلاح بی طرفی اش به گونه ای گزینشی، اگر نه تبعیض آمیز، در قبال برخی مذاهب، و مشخصاً اسلام، رفتارمی کند.
او با اشاره به رفتار تبعیض آمیز سرمشق فرانسوی دولت لائیک در قبال اسلام می گوید : رویکرد گزینشی در قبال اسلام به نوعی تبعیض و نقض فاحش اصل برابری منتهی شده که بنیاد جمهوری به شمار می رود.
موضع مهم دیگر کتاب اتین بالیبار این است که در حال حاضر نبردی میان ادیان وجود ندارد و آنچه در ظاهرِ جدال میان عرفیگرایی و باورهای مذهبی خود را پدیدار می کند جدال سیاسی و ایدئولوژیکی است که در منافع مادی یا باصطلاح روابط اجتماعی ریشه دارد. به همین خاطر به گمان اتین بالیبار در نبرد میان "عرفیگرایی" و "مذهب" مهم تاثیر اعتقادات مذهبی بر عرصۀ عمومی و متقابلاً تاثیر نبردهای سیاسی بر رفتار و اعتقادات مذهبی است. در هر حال، اتین بالیبار معتقد است که ایدئولوژی در نبرد میان مذهب و عرفیگرایی نقشی مهم ایفا می کند.
در پایان نویسندۀ کتاب از نوعی جهانگرایی انتقادی، نوعی عرفیگرایی عرفی شده یا آزاد شده از بند مذهب مدنی پشتیبانی کرده و می افزاید که فرهنگ همواره نتیجۀ امتزاج فرهنگ ها و ایدئولوژی هاست و بر خلاف ادعای رایج دربارۀ منشاء مسیحی فرهنگ اروپایی، اندیشۀ عربی در قرون میانه نقش مهمی در انتقال عقلگرایی یونان باستان به تمدن غربی داشته است.

 

**
*یکی از فضیلت های وضعیت های بحرانی، همانند دورۀ حاضر، زمین لرزه ایست که این بحران ها در عالم فکر ایجاد می کنند و افق های جدیدی در حوزۀ فرهنگ می گشایند. این انقلاب ها و زمین لرزه های فکری عموماً نیز با پدیداری اشکالی از اتوپی همزادند که از آن در فارسی عموماً تحت عنوان "آرمانشهر" یاد می شود.
پی یر ماشره فیلسوف دیگر فرانسوی که هم نسل اتین بالیبار است و همانند او از شاگردان و همکاران قدیمی فیلسوف فقید فرانسوی لویی آلتوسر به شمار می رود در آخرین اثرش تحت عنوان "اتوپی" کوشیده تا با استناد به بحران های جاری جهان معاصر به زمین لرزه ای بپردازد که در قالب اندیشۀ اتوپی در افکار فلسفی به وجود آمده است.
با این حال، اثر پی یر ماشره تاریخ نگاری جذابی در خصوص اتوپی از زمان توماس مور تا امروز نیز هست. خود ماشره در آغاز می گوید : اهمیت تحقیق در خصوص "اتوپی" این است که تأملی با فاصله در نزد پژوهشگر به وجود می آورد و مهمترین فاصله نیز در تحقیق دربارۀ "اتوپی" این است که فرد پژوهنده را اتوپیست یا باصطلاح آرمانگرا می کند. ویژگی اثر پی یر ماشره این است که فکر اتوپی را به عنوان فکری در حال حرکت توصیف می کند که به گفتۀ او موجب تحرک و پویایی اندیشه نیزمی شود. با این حال، به گفتۀ پی یرماشره آنچه فکر اتوپی به آن نیاز دارد، نوعی فکر انتقادی است که بتواند انسان را از سرگردانی ای که اتوپی در زمین لرزه و تحرکش برمی انگیزد در امان نگه دارد. ماشره می افزاید که اتوپی لزوماً پدیده ای تاریخی است و پدیداری آن به منزلۀ موضعگیری در قبال واقعیت داده شده است.
به همین خاطر از نظر پی یر ماشره اتوپی یا فرد اتوپیست نه افسانه پرداز است و نه چیزی را ابداع می کند. او فقط می خواهد فراتر از جریان امور، فراتر از آنچه در حال شکلگیری و شدن است برود یا باصطلاح واقعیت را متحقق کند. اتوپی، به گفتۀ پی یر ماشره گسست از واقعیت نیست، بلکه عارضۀ واقعیتی است که در حال شکل گرفتن است. ماشره تأکید می کند که اتوپی ریشه در واقعیت دارد و در عین حال موضعی انتقادی در قبال آن اتخاذ می کند. به همین خاطر است که باصطلاح فروید اتوپی انعکاس و بیان نوعی "ناخوشی در تمدن" است.

 

 

دریافت رایگان خبرنامهبا خبر-پیامک های ما اخبار را بصورت زنده دریافت کنید

اخبار جهان را با بارگیری اَپ ار.اف.ای دنبال کنید

این صفحه یافته نشد

صفحۀ مورد توجۀ شما یافته نشد.