នាទី​ខ្ញុំ​និយាយ​ពីរ​ភាសា (Chronique bilingue)

ប្រវត្តិ​និង​តួនាទី​របស់​បណ្ណាល័យ​​

សំឡេង ០៩:៤៨
ថាច់ ដេត
ថាច់ ដេត RFI

នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍​នេះ​ ថាច់ ដេត សូមលើក​យក​មក​ពន្យល់​ជូនលោក អ្នកស្តាប់​វិទ្យុបារាំង​អន្តរជាតិ ​​អំពី​ប្រវត្តិ​និង​តួនាទី​របស់​បណ្ណាល័យ​។   

ផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម

តាម​ខ្ញុំ​យល់ ​ពាក្យ​ថា​បណ្ណាល័យ​ខ្មែរ​យើង​បាន​បង្កើត​ចេញ​មក​ពី​ភាសា​បាលី​ ដើម្បី​ប្រែពាក្យ​បារាំង​ថា​ bibliothèque។ យោង​តាម​ព័ត៌មាន​ដែល​ខ្ញុំបាទ​បាន​មក​ពី​អ្នក​ស្រី​ឆោម គន្ធា ដែល​ជា​និស្សិត​​កំរិត​បណ្ឌិត ជំនាញ​ផ្នែក​ភាសា​សំស្ក្រឹត ពាក្យ​បណ្ណា អាន​ថា panna មាន​ន័យ​ក្នុង​ភាសា​បាលី​ថា​ស្លឹក ក្រដាស សៀវភៅ។ ហើយ​ពាក្យថា​ ល័យ មក​ពី​បាលី​ aalaya ​មាន​ន័យ​ថា​កន្លែង​។​ដូចនេះ​ពាក្យ​ បណ្ណាល័យ គឺ​សំដៅ​ទៅ​លើ​ទី​កន្លែង​សម្រាប់​សៀវភៅ។

Ainsi, le sens et l’étymologie du mot composé បណ្ណាល័យ en khmer sont exactement de même ordre que le mot bibliothèque en français. Bibliothèque est un mot composé d’origine grecque, qui vient de biblio « livre » et thêkê « endroit », c’est-à-dire le lieu où est conservée et lue une collection organisée de livres. Il existe des bibliothèques privées (y compris de riches bibliothèques ouvertes au public), mais l’objet de notre chronique porte essentiellement sur les bibliothèques publiques.

យើង​មិន​អាច​និយាយ​អំពី​បណ្ណា​ល័យ​ដោយ​មិន​និយាយ​ពី​ការ​អាន​នោះ​បាន​ឡើយ។ បណ្ណា​ល័យ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដើម្បី​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​សេចក្ដី​ត្រូវ​ការ​របស់​អ្នក​អាន។ យើង​គួរ​សង្កេត​ថា​នៅ​ប្រទេស​ជា​ច្រើន មនុស្ស​ចូល​ចិត្ត​អាន​កំសាន្ត ​ឬ​អាន​ក្នុង​គោលបំណង ស្វែង​យល់​ដឹង​អំពី​រឿង​អ្វី​មួយ។ ដូច​ជា​នៅ​បណ្ដា​ប្រទេស​អឺរុប​ ឬ​ប្រទេស​ចិន​ ប្រទេស​ជប៉ុន នៅ​តាម​ឡាន​ក្រុង​ឬ​តាម​រថភ្លើង អ្នក​ដំណើរ​ភាគ​ច្រើន​មាន​សៀវភៅ​​ឬកាសែតអាន នៅ​ជាប់​នឹង​ដៃ​ជានិច្ច។ ពេល​ខ្ញុំ​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​ឡាន​ក្រុង​ឬ​តាម​រថភ្លើង​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ ស្រុក​សៀម ​ឬ​នៅ​ស្រុក​លាវ ខ្ញុំ​ពុំ​សូវ​ប្រទះ​ឃើញ​មាន​អ្នក​ចូល​ចិត្ត​អាន​សៀវភៅ​ទេ។ នេះ​គឺ​ភាព​ខុស​គ្នា​ឆ្ងាយ​រវាង​ប្រទេស​អឺរុប​នឹង​ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​។

Revenons à notre histoire des bibliothèques. Les bibliothèques apparaissent avec le besoin d'organiser la conservation et le travail des textes. Ces lieux​dépendent des pouvoirs religieux et politiques, en proportion variable selon les civilisations.
À Ninive, les archéologues ont retrouvé dans une partie du palais des rois d'Assyrie, vingt-deux mille tablettes d'argile, correspondant sans doute à la bibliothèque et aux archives du palais. En Égypte, les maisons de vie, situées à proximité des temples, abritaient des bibliothèques où officiaient des bibliothécaires-enseignants dont les cours étaient réputés, y compris hors du pays. En Grèce, la tradition attribue l'ouverture de la première bibliothèque à Athènes aux Pisistratides, quoique la véracité de cette assertion ait été remise en cause1.

បណ្ណាល័យ​បូរាណ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ល្បី​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ពិភព​លោក គឺ​បណ្ណាល័យ​ Alexandrie នៅ​ប្រទេស​ Égypte ដែល​បាន​កសាង​ឡើង​នៅ​សតវត្ស​ទី​៣​មុន​គ.ស.។ ស្ដេច​ក្រិក កសាង​និង​រក្សា​បណ្ណាល័យ សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​នៅ​ប្រទេស​ Égypte ដើម្បី​ឲ្យ​ប្រជាជន​ទទួល​យក​នូវ​ការគ្រប់គ្រង​អំណាច​របស់​ខ្លួន​ទៅ​លើ​ប្រទេស​នេះ​។ ក្រៅ​ពី​តម្លៃ​ចំណាយ​ទៅ​លើ​ការ​ជាវ​និង​ការ​កត់ចម្លង​សៀវភៅ ស្ដេច​ក្រិក ត្រូវការ​ចំណាយ​ថវិកា​ជាច្រើន​លើស​លុប​ទៅ​លើ​ការ​កសាង​អាគារ​។

Les rois entretenaient également des esclaves lecteurs pour faciliter le travail des usagers de la bibliothèque. Athènes et Pergame possédaient aussi de grandes bibliothèques, comptant plusieurs centaines de milliers de volumes. Des bibliothèques un peu plus modestes existaient à Rhodes et à Antioche.

នៅ​ប្រទេស​ចិន​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​អត្ថបទ​សរសេរ​មាន​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ក្នុង​យុគ​សម័យ​អាណាចក្រ​ចម្បាំង គឺ​រវាង​សតវត្ស​ទី​៤​និង​ទី​៣​មុន​គ.ស.។ មន្ត្រីភាគ​ច្រើន​និង​ក្រុម​អភិជន​ជួយ​ឧបត្ថម​ដល់​ក្រុម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បណ្ឌិត ហើយទន្ទឹម​​នឹង​នោះ​ដែរ​គេ​បាន​បង្កើត​សាលា​ជាច្រើន​ដើម្បី​កត់​ចម្លង​អត្ថបទ​និង​សំណេរ​បូរាណ។

Qin Shi Huang unifia l'empire (-221), fonda la bibliothèque impériale, selon une méthode de tri plutôt autoritaire, puisqu'il brûla certains livres et les lettrés qui s'en réclamaient (confucianisme). La dynastie Han perpétua l'institution pendant quatre siècles, le confucianisme devint idéologie officielle, sans pour autant réprimer les autres écoles. Dans l'histoire des idées chinoises, elle joua un rôle aussi essentiel que la bibliothèque d'Alexandrie pour la transmission de la philosophie occidentale.

នៅ​សម័យ​កណ្ដាល​នៃប្រវត្តិសាស្ត្រ​អឺរុប​ដូច​នៅ​ប្រទេស​បារាំង វត្តអារាម​សាសនា​កាតូលិក​ជា​កន្លែង​ថែរក្សា​និង​បង្កើន​នៅ​ឯកសារ​សរសេរ​ជាទូទៅ​។ នៅ​ទី​នោះ​លោកសង្ឃ​កាតូ​លិក​មិន​រក្សា​តែ​អត្ថបទ​ដែល​​ទាក់​ទង​ទៅ​នឹង​សាសនា​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ គេរក្សា​នូវ​អត្ថបទ​បូរាណ​ដែល​សល់​មក​បី​ជំនាន់​សម័យ​ក្រិក​​ឬ​សម័យ​រ៉ូម​បូរាណ​។

D'importantes bibliothèques se créent également dans le monde islamique, avec le développement de la culture islamique au VIe siècle, permettant en particulier la diffusion de la culture grecque, traduite en langue arabe, ainsi que celle de la culture arabe pré-islamique.

នៅ​សម័យ​កណ្ដាល​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អឺរុប​ ពាក្យថា​ librairie ដែល​ចេញមក​ពី​ភាសា​ឡាតាំង មានន័យ​ថា​បណ្ណាល័យ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​សព្វថ្ងៃ ដូច​ន័យ​នៃ​ពាក្យ​ library ក្នុង​ភាសា​អង់គ្លេស​សព្វថ្ងៃដែរ។ រីឯពាក្យ​ librairie ក្នុង​ភាសា​បារាំង​សព្វថ្ងៃ មាន​ន័យ​ថា​បណ្ណាគារ គឺហាង​លក់​សៀវភៅ​ទៅវិញ។

Le développement du courant de pensée l'Humanisme à partir du XIVe siècle entraîne, avec l'intérêt particulier porté à l'utilité publique, l'ouverture de bibliothèques publiques et le développement de bibliothèques privées. L'invention de l'imprimerie modifie, à partir du XVIe siècle, le contenu de ces bibliothèques.

នៅ​ប្រ​ទេស​បារាំង ព្រះរាជា​ François ទី​១ បាន​ចេញ​រាជក្រិត្យ តម្រូវ​ក្រុមហ៊ុន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ឲ្យ​ផ្ដល់​នូវ​សៀវភៅ​ដែល​ទើប​បោះពុម្ព​ចេញ​ទៅ​ព្រះរាជ​បណ្ណាល័យ​​មួយ​ច្បាប់​ដើម្បី​តម្កល់​ទុក​ជា​ផ្លូវ​ការ។ ​បណ្ណាល័យ​នៅ​បារាំង ​ចាប់​ផ្ដើម​បើក​ចំហ​ជូន​សាធារណជន​ចាប់​ពី​ចុង​សតវត្ស​ទី​១៦។

Les grandes bibliothèques comme la bibliothèque du roi connaissent une réputation prestigieuse et deviennent un lieu de visite obligée pour les voyageurs de marque, en particulier au nord de l'Italie.

Le développement des bibliothèques de tous types s'accélère entre la fin du XVIIIe et le XXIe siècle. Le transfert de collections privées au public se poursuit. En France, ce transfert se fait en grande partie à la suite de la confiscation des biens du clergé, des aristocrates et des institutions d'Ancien Régime dissoutes (y compris les académies) par la Révolution française, dont les bibliothèques sont réunies, dans chaque département, dans un seul dépôt. Ces dépôts sont confiés aux villes en 1804 et constituent le noyau de base d'une partie des bibliothèques municipales au XIXe siècle.

នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​ ចាប់​ពី​ពេល​ដែល​ប្រជាពលរដ្ឋ​បាន​ទទួល​ជំនឿ​ខាង​ពុទ្ធសាសនា ខ្មែរ​បាន​កសាង​វត្តអារាម ហើយ​បាន​ប្រមូល ក្បួន​ច្បាប់ គម្ពី ឯកសារស្លឹករឹត ក្រាំង ទៅ​តម្កល់​ទុកក្នុងវត្តអារា។​ តែ​នៅ​តាម​វត្ត ឯកសារ​ទាំង​នោះ​មិន​ទុក​ចំពោះ​សាធារណជន​អ្នក​អាន​ទេ គឺ​សម្រាប់​តែ​ព្រះសង្ឃ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។

Le concept de bibliothèque publique comme en occident est né au Cambodge sous le règne du Roi Sisowath en 1921 avec la création de la Bibliothèque khmère à Phnom Penh. En 1925, cette bibliothèque prendra le nom de Bibliothèque royale. En 1930, la création de l’Institut Bouddhique donnera naissance à la Bibliothèque de cet Institut.

រដ្ឋាភិបាល​អាណានិគម​បារាំង នៅ​ឥណ្ឌូចិន​បាន​បង្កើត​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​កម្ពុជា​ ឡើង​នឹង​បើក​ទ្វារ​ជូន​សាធារណជន​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៤ ខែឆ្នូ ឆ្នាំ ១៩២៤៕​

ព្រឹត្តិបត្រ​ព័ត៌មានព្រឹត្តិបត្រ​ព័ត៌មាន​ប្រចាំថ្ងៃ​នឹង​អាច​ឲ្យ​លោក​អ្នក​ទទួល​បាន​នូវ​ព័ត៌មាន​សំខាន់ៗ​ប្រចាំថ្ងៃ​ក្នុង​អ៊ីមែល​របស់​លោក​អ្នក​ផ្ទាល់៖

តាមដានព័ត៌មានកម្ពុជានិងអន្តរជាតិដោយទាញយកកម្មវិធីទូរស័ព្ទដៃ RFI