PHÁP - VĂN HOÁ

100 năm ngày sinh của nhạc sĩ Georges Brassens

Trưng bầy các áp-phích tại Lễ Hội Saint-Louis tưởng nhớ ca sĩ Georges Brassens, tại Sète, Occitanie, đông nam nước Pháp, ngày 19/08/2011.
Trưng bầy các áp-phích tại Lễ Hội Saint-Louis tưởng nhớ ca sĩ Georges Brassens, tại Sète, Occitanie, đông nam nước Pháp, ngày 19/08/2011. AFP - PASCAL GUYOT

Năm 2021 đánh dấu 100 năm ngày sinh của tác giả Georges Brassens, một trong ba đại thụ của làng nhạc Pháp thành danh vào những năm 1950. Thành phố Sète, nguyên quán của danh ca sẽ là tâm điểm của một chương trình sinh hoạt hoành tráng với chủ đề tự do cá nhân. Đỉnh điểm là vào tháng 10/2021, đúng dịp kỷ niệm 100 năm sinh nhật của Georges Brassens. 

Quảng cáo

Trước tình hình khó lường của dịch Covid-19, chương trình kỷ niệm chỉ thật sự bắt đầu từ tháng Tư trở đi, khi thời tiết ở các tỉnh miền nam nước Pháp bắt đầu đẹp trở lại. Hội đồng thành phố Sète đã liên hệ với Bộ Văn hóa Pháp để xin được tổ chức toàn bộ chương trình ở cấp quốc gia, với sự tham gia hợp tác của nhiều thành phố khác như Montpellier, Béziers, Nîmes hay là Paris thông qua các cuộc triển lãm lưu động. Đây là lần thứ nhì thành phố Sète muốn được Bộ Văn hóa ủy quyền tổ chức. Trước đây, lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà biên đạo kịch Jean Vilar cũng đã từng diễn ra tại Sète, nguyên quán của tác giả nổi tiếng, từng sáng lập liên hoan kịch Avignon.  

Sète, nơi cất giữ di sản của Brassens 

Từ lâu, thành phố Sète luôn giữ mối liên hệ chặt chẽ với gia đình tác giả hầu bảo tồn di sản của Georges Brassens. Hội đồng thành phố đã liệt kê tất cả những địa điểm gắn liền với tác giả, từ lúc ông chào đời ở Mont Saint-Clair cho tới các trường học, phiên chợ, góc phố, bến tàu nơi ông thường hay lui tới. Brassens đã trải qua thời thơ ấu tại Sète và sau đó, cho dù ông trở thành một nghệ sĩ nổi tiếng, ông vẫn giữ thói quen về thăm nguyên quán. Tại các địa điểm quen thuộc ấy, nhiều sinh hoạt sẽ được tổ chức, trong đó có triển lãm, hội nghị, biểu diễn ca nhạc hay liên hoan ngoài trời trong gần một năm. 

Bên cạnh các thước phim tài liệu, truyện tranh và phim hoạt hình dành cho học sinh, một trong những sự kiện quan trọng nhất là cuộc triển lãm với các bản thảo quý hiếm của chính tác giả. Vào mùa thu năm ngoái, 22 văn bản với chữ ký của Georges Brassens trong đó có lời các bài hát chép tay, đã được bán đấu giá với mức kỷ lục là 377.650 euro. Đa số các văn bản đã được Thư viện Quốc gia Pháp đặt mua và chín bản thảo đã được hội đồng thành phố Sète mua đấu giá hầu chuẩn bị cho cuộc triển lãm "100 năm Brassens" (1921-2021).

Quan trọng không kém là cuộc triển lãm ngoài trời với các bức tượng điêu khắc và tác phẩm sắp đặt gợi hứng từ thế giới của Brassens rải rác trên các góc phố. Đỉnh điểm chương trình diễn ra đúng vào ngày 22/10, diễn viên François Morel được chọn làm người phối hợp tổ chức các sự kiện với các nhà hát lớn của Pháp. Ở trung tâm thành phố cảng, một sân khấu lớn được dựng trên thuyền và một buổi biểu diễn quy mô sẽ triệu mời nhiều nghệ sĩ đến từ khắp nơi, do lúc sinh tiền, các bài hát của Georges Brassens đã từng được dịch sang khoảng 20 thứ tiếng.  

Brassens, thời nhỏ chỉ mê đọc thơ

Sinh trưởng trong một gia đình nghèo, làm nghề thợ nề từ nhiều đời qua, Georges Brassens thời còn nhỏ thích chơi bời lêu lổng. Thay vì chăm chỉ học hành, ông thường hay trốn học đi tắm biển. Từ nhà ông ra bãi biển chỉ có vài trăm thước, thời mà thành phố nhỏ còn sống nhờ nghề chài lưới với tên gọi là Cette, trước khi được sửa đổi thành Sète vào năm 1928. Ở trường lớp, ông thường hay mơ mộng và chỉ thích nghe bài giảng về văn học thi ca của thầy Alphonse Bonnafé, người không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn gieo vào hồn cậu học trò ngọn lửa đam mê, tò mò tìm đọc hầu hết các thi hào quan trọng của Pháp. Thời niên thiếu ông cũng khám phá cách đặt chữ có vần trong sáng tác của Charles Trenet và lối ngắt nhịp cách điệu trong lối soạn nhạc jazz mà ông thường nghe trên đài phát thanh. Những bản thảo đầu tiên cho thấy Brassens tự học viết nhạc khá sớm, chứ không được đào tạo bài bản. Có thể nói tài năng của Brassens sớm phát triển ở trường đời hơn là qua trường lớp.

Năm 16 tuổi, do cái tính ngỗ nghịch bướng bỉnh, ông bị phạt tù treo. Bị đuổi học, Georges Brassens phải rời gia đình ở Sète đến Paris lập nghiệp. Giai đoạn này được ông kể lại trong bài hát "La Mauvaise Réputation" (Tiếng xấu). Ông ban đầu làm thợ lắp ráp trong nhà máy, nhưng cũng không được bao lâu khi Đệ nhị Thế chiến bùng nổ. Vào đầu năm 1943, Georges Brassens lúc ấy 21 tuổi, buộc phải sang Đức thi hành nghĩa vụ lao động bắt buộc (STO). Sau hơn một năm bị lao động cưỡng bách, ông được phép về Paris chữa bệnh.  

Ở lại Paris luôn sau khi chiến tranh kết thúc, Georges Brassens viết báo kiếm tiền nhuận bút và nhất là ông hoàn tất quyển tiểu thuyết đầu tay (La Lune écoute aux portes), tác phẩm này được xuất bản vào năm 1947, nhưng không thành công như mong đợi. Sau nhiều năm chờ thời, Georges Brassens chỉ thật sự trở nên nổi tiếng vào mùa xuân năm 1952 sau khi ký được hợp đồng ghi âm. Thành danh ở tuổi 31 tuổi tương đối khá trễ so với các nghệ sĩ thời bấy giờ, nhưng đối với Brassens lại là một dịp may lớn.

Trường đời định hình phong cách Brassens

Tài năng của ông như một tác giả và nhạc sĩ đã chín muồi. Tất cả những bài hát do ông viết từ năm 16 tuổi, một khi được thu thanh đều trở nên nổi tiếng, trong đó có các bài như "Le Parapluie, J'ai rendez-vous avec vous, Chanson pour l'Auvergnat, Le Gorille, Il n'y a pas d'amour heureux" ... Tất cả những năm tháng khó khăn ấy đã định hình phong cách của Brassens : tướng mạo không trau chuốt, ngỗ nghịch bất cần đời, bộ râu mép với ống điếu, khi đứng trên sân khấu chỉ có duy nhất một cây đàn ghi ta.

Ở chỗ Jacques Brel chinh phục khán giả với ánh mắt thôi miên hớp hồn, tiếng hát cuồng phong chất giọng vũ bão, thì ngược lại Georges Brassens hát nhạc khẩy đàn một cách nhẹ nhàng, từ tốn. Đằng sau câu chữ ngôn từ rất khuôn thước về nhịp điệu, khá cổ điển về mặt ngữ điệu thi pháp, lại toát lên những ý tưởng táo bạo của một nghệ sĩ dấn thân, theo thuyết vô thần vô chủ. Ông chủ trương sống theo ý mình, không thuộc về phe phái nào và đặt quyền tự do cá nhân lên trên mọi giáo điều cũng như ý thức hệ. Trước khi có Gainsbourg và Renaud, Brassens có lối đặt ca từ tiếng Pháp rất hay : trong cùng một câu, ông có thể dùng cả tiếng lóng, lời lẽ thông tục với ngôn từ uyên thâm bác học.

Georges Brassens qua đời năm 1981 ở tuổi 60 vì bệnh ung thư. Trong sự nghiệp của mình, ông đã viết 250 bài hát, ghi âm khoảng 30 đĩa nhạc, trong đó có 18 album phòng thu và nhiều album chủ yếu là nhạc phổ theo thơ của các tác giả lớn như Victor Hugo, Alphonse de Lamartine, Alfred de Musset, Paul Verlaine hay là Louis Aragon ... Georges Brassens cũng đã ảnh hưởng rất nhiều đến lớp nghệ sĩ Pháp đi sau trong đó có Renaud, Maxime Le Forestier, Francis Cabrel, Yves Duteil. Tác giả Georges Moustaki từng viết bài "Les Amis de Georges" vào năm 1974 để vinh danh Brassens. Georges Moustaki khi chào đời được đặt tên là Giuseppe nhưng khi vào nghề lại chọn nghệ danh là "Georges" Moustaki vì ông rất ngưỡng mộ bậc đàn anh Georges Brassens. 

Ngoài các phiên bản tiếng Pháp, dòng nhạc Brassens cũng đã được phổ biến nhiều trên thế giới nhờ các bản phóng tác trong nhiều ngôn ngữ khác nhau : Graeme Allwright dịch sang tiếng Anh, Luis Cilia tiếng Bồ Đào Nha, Koshiji Fubuki trong tiếng Nhật, Alberto Patrucco tiếng Ý, Yossi Banai tiếng Do Thái, Jiří Dědeček tiếng Tiệp, Mark Freidkin tiếng Nga, Paco Ibáñez tiếng Tây Ban Nha, Ralf Tauchmann tiếng Đức, Piotr Machalica tiếng Ba Lan, Cornelis Vreeswijk tiếng Thụy Điển, Tuula Amberla tiếng Phần Lan ...

Lúc sinh tiền Brassens có phong cách hiền hòa kín đáo, khi qua đời di sản của nghệ sĩ Brassens có lẽ không lộng lẫy hào quang như Piaf hay Brel, nhưng hầu hết các bài hát của ông đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả Pháp. Đôi khi người chịu "mang tiếng xấu" ban đầu, lúc về sau lại chinh phục trái tim người hâm mộ, nhờ giai điệu thấm sâu.

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí