CUBA - CHÍNH TRỊ

Tương lai nào cho Cuba sau 62 năm dưới chế độ Castro ?

Raul Castro (G) trong phiên khai mạc Đại Hội đảng Cộng Sản Cuba lần thứ 8, La Habana, Cuba, ngày 16/04/2021.
Raul Castro (G) trong phiên khai mạc Đại Hội đảng Cộng Sản Cuba lần thứ 8, La Habana, Cuba, ngày 16/04/2021. © AP - Ariel Ley Royero

19/04/2021 là một ngày lịch sử đối với Cuba : Lần đầu tiên từ năm 1959, đảng Cộng Sản Cuba không do một người mang tên Castro lãnh đạo. Sau Fidel, đến lượt Raul nhường lại chiếc ghế bí thư thứ nhất. Hơn 11 triệu dân Cuba có thể chờ đợi gì ở một thế hệ lãnh đạo mới vào lúc mà đảo quốc này phải đối mặt với nhiều thách thức : thiếu hụt lương thực, Covid-19 và khủng hoảng xã hội ?

Quảng cáo

Đại Hội 8 của đảng Cộng Sản Cuba đã bế mạc, chủ tịch Miguel Diaz Canel, 60 tuổi, trở thành nhân vật số 1 trong chế độ. Sau hơn sáu thập niên quyền lực trong tay gia đình Castro, hai ông Fidel và Raul để lại di sản nào cho một thế hệ lãnh đạo mới ?

Ngược dòng thời gian trở về với cột mốc 2006, Raul Castro lên thay thế người Fidel vào thời điểm mà kinh tế Cuba kiệt quệ phải trông cậy nhiều vào các nguồn viện trợ dầu hỏa của Venezuela. Cuba vẫn chưa phục hồi từ kể từ khi mất đi điểm tựa với sự sụp đổ của khối các nước xã hội chủ nghĩa đầu thập niên 1990. Phát biểu nhân dịp lễ Quốc Khánh ngày 26/07/2007 tân chủ tịch kiêm bí thư thứ nhất Cuba, Raul Castro cam kết “đem lại những thay đổi về mặt cơ cấu và lập trường quan điểm”. Đồng thời ông cũng đã sáng suốt cảnh báo công luận rằng ông “không là một nhà ảo thuật” để mang lại “phép lạ” trong một sớm một chiều.

Và đúng là như vậy : trong 15 năm qua, nhà lãnh đạo thứ nhì mang tên Castro đã không đem lại “phép lạ” cho đất nước cho dù ông đã thực hiện một số cải tổ, cởi trói cho đời sống kinh tế và xã hội Cuba, tạo một chỗ đứng khiêm tốn cho khu vực kinh tế tư nhân.

Từ sự suy sụp này đến khủng hoảng khác

Tháng 04/2021 ông Raul Castro trao lại chiếc ghế bí thư thứ nhất cho chủ tịch Miguel Diaz Canel trong bối cảnh tình hình kinh tế Cuba suy sụp : La Habana không còn có thể trông cậy vào viện trợ dầu lửa của Venezuela, những kỳ vọng từ giai đoạn tan băng với Hoa Kỳ dưới chính quyền Barack Obama đã bị những đòn trừng phạt của chính quyền Donald Trump dập tắt. Đại dịch Covid-19 vừa hoành hành ngay cả trên quê hương của vị cố lãnh tụ Fidel Castro, vừa chận đứng các hoạt động du lịch, một trong những nguồn thu nhập hiếm hoi của đất nước. GDP của Cuba trong năm 2020 sụt 11 % và đây là mức tệ hại nhất kể từ 30 chục năm qua. Vật giá leo thang với tỷ lệ lạm phát 500 %. Hàng hóa tại các cửa hàng mậu dịch thưa thớt dần.

Vào thời đại kỹ thuật số mà người dân Cuba, ngay tại thủ đô La Habana vẫn phải xếp hàng cả ngày để mua được bó rau, hay quả trứng. Đời sống tại nông thôn cũng không dễ thở hơn với mô hình hợp tác xã vẫn tồn tại.

Internet, vũ khí của những người trẻ Cuba

Chính công nghệ kỹ thuật số và Internet là thách thức lớn thứ nhì đối với đảng Cộng Sản Cuba. Từ tháng 12/2018 khi người dân Cuba truy cập được vào thế giới mạng đó cũng là thời điểm công luận ngộ ra rằng họ không sống trên thiên đường và thế giới bên ngoài không phải là địa ngục : Từ nhiều tháng qua, cả một xã hội dân sự đang từng bức hình thành. Các biện pháp kiểm duyệt, tống giam những nhà bất đồng chính kiến, bỏ tù những nhà báo độc lập … bỗng nhiên trở nên lỗi thời.

Theo thống kê dân số của La Habana năm 2018, có đến hơn 68 % dân số dưới 65 tuổi, tức tuyệt đại đa số sinh sau cuộc Cách Mạng năm 1959 họ không “thần thánh hóa” những cái tên đã đi vào lịch sử như Fidel hay Raul Castro, Ramiro Valdes hay José Ramon Machado Ventura… từng trên tuyến đầu cướp chính quyền trong tay chế độ Batista.

Tầng lớp trẻ ở Cuba giờ đây đang có một công cụ đấu tranh khá lợi hại là Internet và các mạng xã hội. Từ mùa thu năm ngoái, tập hợp San Isidro bao gồm hàng trăm nhà đấu tranh và giới văn nghệ sĩ đã lao vào một cuộc đọ sức với La Habana vì “tự do”. Tân lãnh đạo đảng Cộng Sản Cuba Miguel Diaz Canel xem phong trào này khá nguy hiểm và đã quyết định gia tăng đàn áp. Đúng ngày khai mạc Đại Hội Đảng, một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của tập hợp San Isidro đã bị câu lưu và sau đó bị quản thúc tại gia.

Không hy vọng về giai đoạn chuyển tiếp

Theo phân tích của Carlos Berzain giám đốc trung tâm nghiên cứu về Cuba tại Miami, Interamerican Institute for Democracy, được tuần báo Le Point trích dẫn, ông Miguel Diaz Canel đưa ra một thông điệp rất rõ ràng : ông Raul Castro lùi vào hậu trường không có nghĩa là Cuba bước vào giai đoạn chuyển tiếp để hướng tới một mô hình dân chủ.

Việc thay đổi nhân sự ở thượng tầng cơ quan quyền lực tại La Habana là điều bắt buộc khi mà thế hệ đầu tiên của những nhà cách mạng nay tuổi đã đều ngoài 80. Việc chọn một tân lãnh đạo còn trẻ tuổi, ông Miguel Diaz Canel (60 tuổi), cũng không phải là dấu hiệu “hiện đại hóa” đất nước và điều đó đã được chứng minh với khẩu hiệu của Đại Hội 8 : “ Thống Nhất và Tiếp Nối”. Bản thân ông Miguel Diaz Canel trong ngày đầu tiên khai mạc Đại Hội đã viết trên Twitter “Raul tương tự như Fidel, luôn luôn là những ánh sáng dẫn đường của Đảng”.

Vậy ai sẽ là một “Gorbatchev của Cuba” ? Giám đốc viện nghiên cứu của Mỹ Berzain trả lời : “Ngày nào ông Raul Castro qua đời đó sẽ là hồi kết của một huyền thoại, nhưng kèm theo đó là những xâu xé trong nội bộ chính quyền (…) Nếu như không có một gương mặt nào nổi bật, chế độ sẽ lao vào một cuộc đối đầu từ ở bên trong rất nghiêm trọng”.

Raul Castro chủ bài để Cuba đối thoại với Mỹ ? 

Nhiều nhà nghiên cứu về Cuba cho rằng hiện tại đương kim chủ tịch kiêm tân bí thư thứ nhất của Đảng chưa củng cố được quyền lực và uy tín : Miguel Diaz Canel không được công luận biết đến cho tới khi ông được chỉ định vào chức vụ chủ tịch Cuba hồi năm 2018. Từ đó đến nay, nhà lãnh đạo này “không có sức thuyết phục công luận trong nước”. Có một điều khó hiểu tại Cuba đó là tới nay, một phần công luận tại vẫn rất ngưỡng mộ tài lãnh đạo đất nước của cố chủ tịch Fidel Castro. Một nữ sinh viên tại La Habana trả lời phóng viên báo Le Figaro không ngần ngại tuyên bố : đất nước cô lâm vào cảnh khốn cùng như hiện này vì “Fidel không còn nữa” và nếu còn sống nhà cách mạng này chắc chắn “sẽ tìm ra một ngõ thoát” cho Cuba ! Một người khác nói thẳng với nhà báo Pháp “Diaz Canel bất tài”.

Phải chăng vì lẽ đó mà một số nhà phân tích cho rằng Raul Castro sẽ còn là một điểm tựa quý giá của ban lãnh đạo mới ở La Habana ?

Giám đốc viện nghiên cứu Mỹ về Cuba, Carlos Berzain đưa ra giả thuyết Raul Castro sẽ là một lá chủ bài của tân lãnh đạo Miguel Diaz Canel bởi em trai của cố lãnh tụ Fidel là người từng bắc nhịp cầu với chính quyền Obama xưa kia mà khi đó phó tổng thống Hoa Kỳ không ai khác là Joe Biden. Chẳng vậy mà trong diễn văn quan trọng cuối cùng hôm 16/04/2021 ở cương vị bí thư thứ nhất ông Raul Castro đã kêu gọi Hoa Kỳ “đối thoại nghiêm túc” với La Habana.

Washignton đáp trả : Trước mắt La Habana không phải là “một ưu tiên trong chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ”. Điều chắc chắn là Cuba vẫn  có thể trông cậy vào một số đồng minh truyền thống đứng đầu là Nga và Trung Quốc, hai thành viên thường trực trong Hội Đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc.

Từ 15 năm qua Trung Quốc mở rộng địa bàn tại Cuba cách thành phố Miami của Mỹ có 160 cây số và Cuba là cánh cổng mở ra vùng biển Caribê của Bắc Kinh. Đây là một yếu tố thúc đẩy chính quyền Biden xét lại về ưu tiên hay không neen dành cho La Habana ?

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí