Vào nội dung chính
PHỎNG VẤN - HUNGARY

Thêm một rào cản cho báo chí Hungary

Toàn cảnh cuộc họp quốc hội Hungary trong quá trình bỏ phiếu Hiến pháp mới, 18/4/2011.
Toàn cảnh cuộc họp quốc hội Hungary trong quá trình bỏ phiếu Hiến pháp mới, 18/4/2011. Reuters/Bernadett Szabo
Hoàng Nguyễn | Thanh Hà
9 phút

Trong số những điều khoản sửa đổi của Bộ luật Dân sự Hungary vừa được thông qua, có một điều khoản đang khiến giới luật gia, các tổ chức dân sự và công luận nước này hết sức để tâm, vì nó bị coi là cách "lách luật" để giảm thiểu sự giám sát của truyền thông đối với hoạt động của các cơ quan công lực. 

Quảng cáo

Hoàng Nguyễn từ Budapest tường trình:

Đạo luật Dân sự mới của Hungary gồm 1.600 điều và sẽ có hiệu lực pháp luật từ ngày 15/03/2014. Liên quan tới những quyền cá nhân. Luật mới quy định, từ thời điểm đó trở đi, muốn chụp ảnh bất cứ ai và công bố, cần phải hỏi ý kiến và phải được sự chấp thuận của người đó. Một blogger nổi tiếng của Hungary cho rằng, luật mới đã giết chết ngạch ảnh báo chí, ảnh phóng sự. Vì trong thực tế, không thể tác nghiệp nếu trước khi bấm máy phải hỏi ý kiến nhân viên công lực, chìa cho họ xem tấm ảnh thế nào, và nếu họ cảm thấy vừa ý, hài lòng và cho phép thì mới được đăng, còn nếu không thì họ có quyền thu máy và hủy ảnh.

Vấn đề tưởng chừng đơn giản và hợp lý này dẫn đến một hệ quả: tại Hungary, từ nhiều năm nay, thành viên các cơ quan công lực khi lên báo chí, truyền thông... đều bị che mặt. Giới chuyên môn cho rằng, với cách diễn giải luật này, Hungary hầu như đơn độc tại Châu Âu: có lẽ chỉ ở Azerbajian mới có động thái tương tự.

Với Bộ luật Dân sự mới, câu hỏi mà công luận và các cơ quan bảo vệ nhân quyền, dân quyền Hungary đưa ra bấy nay - "Bao giờ cảnh sát Hung mới được lộ diện?" - dường như sẽ không có câu giải đáp trong một thời gian dài...

Cảnh sát có phải là "người của công chúng"?

Điều khoản sửa đổi nói trên đã luật hóa một quyết định của Tòa án Tối cao Hungary vào cuối năm ngoái, theo đó, những nhân viên công lực trong quá trình thực thi nhiệm vụ không được coi là "người của công chúng", nên khi công bố ảnh hoặc lời nói của họ phải được sự đồng ý của những người này. Ngoại trừ trường hợp, căn cứ vào tấm ảnh và lời nói, không thể xác định được họ là ai.

Luật Dân sự sửa đổi còn đi xa hơn một bước theo hướng thắt chặt, khi quy định bản thân việc chụp ảnh hoặc ghi âm cũng phải được cho phép. Trong thực tế, điều này không bao giờ xảy ra, nên cảnh sát Hungary trên truyền hình và báo chí bao giờ cũng xuất hiện với mặt bị che, và đây là điều bị giới bảo vệ dân quyền cho rằng "không đâu có trên thế giới".

Vấn đề đưa hình ảnh cảnh sát ra sao trên truyền thông được coi là bắt đầu từ năm 2006, khi những cuộc biểu tình chống chính phủ lên cao trên cả nước và cảnh sát Hungary đã có nhiều trường hợp bạo hành người dân gây phẫn nộ trong công luận. Vấn đề công bố những hình ảnh cho phép nhận diện các viên cảnh sát phạm luật đó trở nên cấp thiết đối với dư luận Hungary.

Luật Dân sự Hungary trước đây cho phép đăng tải ảnh mà không cần sự chấp thuận của đương sự trong trường hợp người đó được coi là "người của công chúng" - chẳng hạn, một chính trị gia, nhân sĩ, v.v... Khi đó, công bố hình ảnh của họ sẽ được coi là quyền đương nhiên của báo chí, mà không vi phạm những quyền cá nhân của họ.

Với mong muốn hoạt động của cảnh sát phải hoàn toàn công khai, giới truyền thông cho rằng, việc đưa ảnh một nhân viên công lực trong quá trình họ thực thi công vụ không vi phạm hoặc đi ngược lại quyền cá nhân của đương sự, vì nó phục vụ những lợi ích chung của cộng đồng.

Tuy nhiên, bấy nay, thực tiễn xét xử tại các phiên tòa Hungary cho thấy, giới tư pháp trong nước quan niệm rằng, cảnh sát cho dù là người thực thi quyền lực công, nhưng lại không phải "người của công chúng". Rất nhiều trường hợp, báo chí đăng ảnh cảnh sát không che mặt hoặc ở dạng có thể xác định được nhân thân đã bị đương sự kiện cáo và đã phải bồi thường những khoản tiền lớn.

Thậm chí, báo chí Hungary đã dùng cụm từ "kiện cáo để sinh kế" để ám chỉ những cảnh sát khởi kiện vì lý do kiếm tiền, và để tránh những rắc rối khi dính đến lao lý, đa phần các tòa soạn đều chủ trương làm mờ hoặc che mặt các thành viên cơ quan Cảnh sát khi đưa họ lên báo.

Mâu thuẫn trong sự lý giải luật

Như thế, che mặt cảnh sát trên báo chí, truyền hình được coi là một động thái "thuần Hungary", vì không kể những quốc gia được coi là "cấp tiến" về mặt luật pháp như Hoa Kỳ, Đức, Pháp..., ngay tại Romania, Nga... cảnh sát cũng được xuất hiện một cách "toàn vẹn" trên các cơ quan truyền thông!

Có thể thấy ngay ở đây một mâu thuẫn rõ ràng, như các tổ chức bảo vệ nhân quyền của Hungary nhấn mạnh. Cảnh sát và thành viên các cơ quan công lực khác thực hiện quyền lực công từ tiền thuế của người dân, cho nên trong quá trình thực thi nhiệm vụ, họ không còn mang tính chất "thường dân" và cá nhân nữa.

Thế nên, có thể theo quan niệm của cơ quan lập pháp, cảnh sát có không phải là "người của công chúng" đi nữa, thì lẽ ra, khi thực thi công vụ, anh ta cũng không phải là một thường dân để có thể thụ hưởng những quyền cá nhân - trong đó có quyền được bảo vệ gương mặt và giọng nói - như bất cứ thường dân nào khác.

Bởi lẽ, một người đã nhân danh nhà nước, đại diện và thực thi quyền lực, đã có quyền thì hành những biện pháp cưỡng chế - tức là hạn chế quyền cá nhân cơ bản của người khác - thì không còn có thể viện dẫn tới trạng thái "thường dân" mình để lánh sự giám sát của báo chí.

Ở đây, khả năng giám sát sự hoạt động của nhà nước tất yếu phải được đặt ra. Trước đây, Tổ chức bảo vệ nhân quyền Hiệp hội vì các quyền Tự do (TASZ) đã nhiều lần cho rằng, ở Hungary không nhất thiết là do luật, mà là do cách lý giải luật đã khiến trong thực tế, cảnh sát không bao giờ được lộ diện trên truyền thông.

Tuy nhiên, do Bộ luật Dân sự mới "luật hóa" việc cấm chụp ảnh và công bố nếu không được phép của đương sự, đã khiến mọi cánh cửa, mọi cách nhìn khác trong vấn đề này đều khép lại. Cho dù, theo TASZ, trên cương vị một người thực thi quyền lực công, gương mặt và giọng nói của cảnh sát phải được coi là những dữ liệu công ích và do đó, phải được công khai hóa.

Báo chí có thể làm gì?

Nhiều nhà báo và "dân báo" (blogger) đã đặt câu hỏi: trong trường hợp luật ra khe khắt như vậy, người dân và báo chí có thể làm gì để kiểm tra sự thực hiện quyền lực của các cơ quan công lực? Bởi lẽ, cái mà người dân quan tâm, không phải là ảnh một chính khách phát biểu những câu hay ho, mà là việc cảnh sát hành động thế nào, chẳng hạn trong quá trình giải tán một cuộc tuần hành bất hợp pháp.

Khả năng lạm quyền, bạo hành dân phi pháp sẽ tăng khi cảnh sát không phải đối mặt với sự công khai. Khi họ có thể viện dẫn những quyền cá nhân của họ, để lẩn tránh một quyền có tầm quan trọng hơn nhiều của người dân và xã hội: quyền giám sát hoạt động và sự công khai của bộ máy hành pháp, bộ máy nhà nước.

Một khả năng lớn khác được đặt ra là đa phần giới ký giả chẳng dại gì đối mặt với nguy cơ bị kiện cáo ra tòa và bị nộp tiền phạt, nên sẽ tự kiểm duyệt và từ bỏ ý định chụp ảnh những hành vi xử lý của cảnh sát. Như vậy, độc giả sẽ không sao có được cái nhìn toàn diện và xác tín về nhiều sự kiện liên quan đến hoạt động của chính quyền.

Không ngần ngại gì, nhà "dân báo" nói trên đã cho rằng, hiếm thấy có điều ngu xuẩn nào hơn điều khoản thay đổi này của Bộ luật Dân sự Hungary. Xét trên tầm rộng hơn, anh liệt kê những tấm ảnh nổi tiếng nhất - có tầm ảnh hưởng lớn nhất đến thế giới - trong lịch sử báo chí, mà nếu theo luật định của Hungary, đã hoàn toàn không có cơ hội được ra đời.

Trong số đó, có những tấm ảnh đầy ám ảnh của cuộc chiến Việt Nam - ảnh tướng cảnh sát Nguyễn Ngọc Loan xử tử một đặc công Việt Cộng và bức ảnh về "Em bé Napalm" Phan Thị Kim Phúc - hoặc hình ảnh người biểu tình vô danh đứng chặn một đoàn xe tăng tại Bắc Kinh trong hơn nửa giờ ngày 5/6/1989...

Để kết luận, có thể dẫn lời ông Weyer Balázs, Chủ tịch Diễn đàn Các Tổng biên tập, trong cuộc thảo luận bàn tròn tổ chức ngay sau khi luật mới được phê chuẩn, khi ông cho rằng trong báo chí đúng là khó đưa ra được ranh giới giữa công và tư, vì mọi thứ phụ thuộc nhiều vào văn cảnh - bản chất của báo chí là như thế.

Tuy nhiên, theo ông Weyer, về căn bản, nhiệm vụ của báo chí vẫn là đưa được càng nhiều tin càng tốt, và càng ít hạn chế càng tốt. Lý do của việc người Hungary ít tin tưởng vào hoạt động của cảnh sát một phần cũng vì trên báo chí, ngành Cảnh sát không được lộ diện một cách đàng hoàng trước công luận theo đúng nghĩa đen và nghĩa bóng của từ này!

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí

Không tìm thấy trang

Nội dung bạn đang cố truy cập không tồn tại hoặc không còn khả dụng.