RUMANI

Rumani có thể bác bỏ một dự án khai thác mỏ vàng

Biểu tình ở Budapest phản đối việc khai thác mỏ vàng  Rosia Montana, ngày 01/09/2013. REUTERS/Radu Sigheti
Biểu tình ở Budapest phản đối việc khai thác mỏ vàng Rosia Montana, ngày 01/09/2013. REUTERS/Radu Sigheti

Chính phủ Rumani đã thông qua kế hoạch khai thác quặng vàng và bạc tại khu di tích lịch sử Rosia Montana. Nhưng dự án này có khả năng bị Quốc hội bác bỏ. Tập đoàn khai thác Canada dọa đòi bồi thường 4 tỷ đô la. Thông tín viên Hoàng Nguyễn tường trình từ Budapest .

Quảng cáo

Cuối tháng 8 vừa qua, Chính phủ Rumani đã thông qua một dự luật liên quan tới kế hoạch khai thác quặng vàng và bạc tại vùng Rosia Montana - đây là một đại dự án mà từ 15 năm qua đã dấy lên một làn sóng phản đối lớn từ các nước trong vùng, vì những quan ngại về môi trường và sự hủy hoạt các di sản văn hóa quý báu tại đó.

Cụ thể, dự luật đề cập tới việc phê chuẩn một hiệp định mới với nhà đầu tư - một tập đoàn Canada-Rumani mang tên Công ty Vàng Rosia Montana (RMGC) - sẽ nắm đa số cổ phần của đại dự án. Theo dự luật, tập đoàn này - mà phía Canada chiếm hơn 80% - sẽ chuyển giao miễn phí cho doanh nghiệp quốc doanh Minvest (do Nhà nước Rumani giám sát) gần 6% cổ phần mà RMGC nắm giữ. Do đó, tỉ lệ cổ phiếu mà Nhà nước Rumani kiểm soát sẽ lên tới 25%.

Tiếp đó, dự luật ấn định tỉ lệ lợi nhuận mà Nhà nước Rumani được hưởng sau khi RMGC chế biến và khai thác vàng, bạc là 6%, thay vì 4% như thường thấy ở nước này. Nhà nước Rumani cũng có thể đòi hỏi khoản lợi nhuận này bằng hiện vật. Đổi lại, dự luật coi dự án đầu tư ở vùng Rosia Montana là đại dự án nổi bật, có tầm quan trọng quốc gia và theo Bucharest, nó sẽ đem lại công ăn việc làm cho 2.300 nhân công trong quá trình chuẩn bị, và 900 người khi đi vào vận hành.

Theo dự kiến, muộn nhất là vào tháng 11-2016, sự khai thác vàng sẽ được thực hiện. Sau khi được Chính phủ Rumani thông qua, dự luật này chỉ còn chờ đợi sự phê chuẩn của Quốc hội, nơi hơn hai phần ba số dân biểu là thuộc phe chính phủ.

Rosia Montana : Mảnh đất có lịch sử hết sức lâu đời

Rosia Montana là một làng nhỏ vùng sơn cước có lịch sử hết sức lâu đời, từng thuộc lãnh thổ Vương quốc Hungary cho đến năm 1920, trước khi nó được được sát nhập vào Rumani theo Hiệp định Hòa bình Trianon chấm dứt Ðệ nhất Thế chiến.

Tại đây, vào thế kỷ thứ 4-5 trước CN, cư dân địa phương đã bắt đầu khai thác vàng. Một mỏ vàng từ thời cổ đại La Mã với hệ thống hành lang như mê lộ - có tới 150 bậc thang xuống sâu dưới lòng đất - cho đến nay vẫn tồn tại như một bảo tàng viện, chứng tỏ lịch sử khai thác vàng quy mô lớn có lịch sử trên hơn 20 thế kỷ.

Ngoài trữ lượng vàng và bạc rất lớn (ước tính chừng 300 tấn vàng và 1.600 tấn bạc) luôn hấp dẫn các nhà đầu tư, Rosia Montana còn là một địa phương có phong cảnh sơn thủy hữu tình và giữ được những giá trị văn hóa và kiến trúc cổ truyền nhất ở Rumani, với nhiều di tích lịch sử gần 2 ngàn năm tuổi.

Từ 15 năm nay, công luận Rumani và Châu Âu rất quan ngại trước tai họa đối với môi trường

Tuy nhiên, Rosia Montana trước mắt không được biết đến như một nơi đón khách tham quan, mà lại ầm ĩ bởi đại dự án “thế kỷ”, bắt đầu được đưa ra vào năm 1997. Khi đó, một tập đoàn đầu tư Rumani - Canada được thành lập và đề xuất một kế hoạch nhắm biến vùng đất này trở thành nơi khai thác vàng trên mặt đất lớn nhất Châu Âu, nhưng cái giá phải trả là một diện tích chừng 16km2 (trên tổng số gần 43km2 mà nhà đầu tư sử dụng) sẽ hoàn toàn bị phá hủy.

Theo dự án ước tính sẽ đạt doanh thu 1 tỉ USD này, chừng 2 ngàn cư dân trong vùng sẽ phải chuyển đi nơi khác. Tất cả nhà cửa cũ cùng những di sản vô giá - như 4 nhà thờ, nghĩa trang, nhiều di tích kiến trúc cổ từ thời La Mã cùng 3-5 rặng núi trong vùng và các khu lân cận - sẽ bị phá hủy hoàn toàn trong vòng 15 năm, với tiến độ là 20 tấn thuốc nổ dinamit được sử dụng mỗi ngày.

Mỏ vàng và bạc tại Rosia Montana dự tính sẽ chỉ được khai thác trong vòng 15 năm, nhưng sự ô nhiễm và tác hại đối với môi trường do nó gây ra sẽ còn để lại hàng trăm năm, theo các ước tính khoa học. Một phần của vùng Rosia Montana đã bị phá hủy trong những năm tháng trước đây, lâu nay đã biến thành “vùng đất chết”, đa số cư dân lâm vào cảnh thất nghiệp, nhưng tác hại về sinh thái và môi trường tính đến đầu năm 2009 cũng đã đạt mức tối thiểu là 260 triệu Euro.

Công nghệ dùng cyanide tại Rosia Montana : Hiểm họa cực lón cho môi trường

Nổi cộm trên hồ sơ khai thác vàng tại Rosia Montana là việc áp dụng công nghệ sử dụng cyanide bị coi là rất nguy hiểm đối với môi trường, trước nay vẫn gặp phải sự phản đối mạnh mẽ tại Rumani, cũng như ở nước láng giềng Hungary. Điều này không phải ngẫu nhiên: chừng 275 triệu tấn chất thải công nghiệp phát sinh trong quá trình chế biến quặng tại mỏ vàng này, nếu tai nạn xảy ra, từ các dòng suối trong vùng, sẽ loang ra và tàn phá những con sông biên giới.

Theo con số thống kê, trong số 30 tai nạn nghiêm trọng trong vòng 27 năm trước đó do dung dịch chứa cyanide bị rò rỉ và tràn bể, thì thảm họa lớn nhất cũng là do Rumani gây ra đầu năm 2000 tại vùng mỏ ở Baia Mare, khiến vài trăm ngàn mét khối (m3) nước thải chứa hàng trăm tấn cyanide và các kim loại nặng tràn vào hai dòng sông ở Hungary, gây hậu quả khủng khiếp, tàn phá hệ thống môi trường một vùng rộng lớn dọc theo ba quốc gia Hungary, Rumani và Serbia.

Trong đại dự án tại Rosia Montana, công nghệ dùng chất cyanide vẫn được sử dụng với lượng đáng kể là 40 tấn mỗi ngày để xử lý kim loại từ quặng. Các nhà đầu tư dự kiến sẽ xây dựng một hồ chứa khổng lồ với diện tích 800 héc-ta, có vách ngăn cao 180 m, để chứa nước thải công nghiệp có nhiễm chất cyanide. Hồ chứa này, theo các tính toán, có thể chứa được gấp 100 lần lượng nước thải tại vùng mỏ ở Baia Mare, đã gây thảm họa sinh thái trầm trọng cách đây 13 năm đã nhắc tới ở trên.

Chính vì vậy, từ cuối hè năm 2011, sau khi nước này đã nghiên cứu một hồ sơ dày hơn 1.000 trang từ phía Rumani, Chính phủ Hungary đã chính thức ra tuyên bố không thể chấp nhận công nghệ dùng chất cyanide trong khai thác mỏ ở Rosia Montana vì hiểm họa đối với môi trường. Các dân biểu Nghị viện Châu Âu của Hungary và Rumani còn vận động để Châu Âu ra điều luật cấm hoàn toàn việc sử dụng cyanide trong ngành khai thác mỏ trên toàn bộ lãnh thổ Châu Âu, tuy nhiên điều này chưa đạt kết quả khả dĩ.

Tập đoàn đầu tư cam kết bảo đảm an toàn cho môi trường, nhưng công luận rất hoài nghi

Để đạt được thỏa thuận nói trên với Chính phủ Rumani, nhà đầu tư tuyên bố họ sẽ khôi phục và tái tạo di sản văn hóa trong vùng, đảm bảo an toàn cho môi sinh, hứa sẽ làm sạch những ô nhiễm do chính doanh nghiệp quốc doanh thời xưa của Rumani gây ra ở đây và góp phần cho sự phát triển kinh tế, văn hóa của vùng Rosia Montana. Tập đoàn này cũng cho biết họ lập ra một quỹ bảo vệ môi trường với khoản chi phí 25 triệu USD, và hàm lượng chất cyanide trong nước thải công nghiệp ở hồ chứa về sau này chỉ tối đa là 7 phần triệu.

Bình luận về những hứa hẹn này, một ký giả ngoại quốc cho rằng việc tập đoàn Canada - Rumani đã đưa ra những khẳng định mang tính giả tưởng, không thể tin được, về hàng ngàn chỗ làm việc cho công nhân, hàng tỉ USD doanh thu thuế, và đặc biệt là cam kết bảo vệ môi trường.

Trong thực tế, chưa bao giờ Châu Âu có một đề án sử dụng chất cyanide ở mức độ lớn như vậy, sẽ làm 3 làng và 4 trái núi hoàn toàn biến mất và khiến những con sông trong vùng (kể cả Danube) cùng những mạch nước ngầm dưới lòng đất có thể bị ô nhiễm trầm trọng.

Mặc những quan ngại đến từ nhiều phía, tập đoàn RMGC đang tiến hành một chiến dịch vận động lớn để công luận tin rằng nếu mỏ vàng được mở thì có những lợi gì, thông qua nhiều phương tiện, từ những quảng cáo trả tiền tại Rumani đến những bữa tối mời các quan khách để lobby ở Anh.

Đối lại, một hiệp hội mang tên Alburnus Maior - tên cổ của vùng Rosia Montana - đã tiến hành những hoạt động phản đối mạnh mẽ công nghệ dùng chất cyanide, phần vì lý do môi trường, phần vì mục tiêu bảo vệ di sản văn hóa.

Mới đây, hiệp hội này đã kêu gọi biểu tình tại 17 thành phố ở Rumani và 13 thành phố trên thế giới. Tại Hungary, biểu tình đã được tổ chức trước tòa đại sứ Rumani ở Budapest, với sự đồng tình của đảng đối lập LMP (Chính trị có thể khác) với phương châm không thể để lợi ích kinh tế lên trên vấn đề môi trường, di sản văn hóa và thiên nhiên. Đảng LMP cũng kêu gọi Chính phủ Hungary - trên cương vị nội các một quốc gia có thể bị ảnh hưởng nhiều nhất từ đại dự án trên - phải ngăn chặn sự đầu tư này.

Tuy nhiên, như các quan chức Chính phủ Hung cho hay, khả năng của họ có giới hạn: phía Rumani chỉ lắng nghe quan điểm của Hung, chứ quyền quyết định vẫn hoàn toàn thuộc về họ. Nhất là khi Ủy ban Châu Âu, sau khi đã xem xét những phản đối của Hungary, đã trả lời rằng chưa có căn cứ gì để cấm công nghệ sử dụng chất cyanide trong công nghiệp mỏ, kể cả về mặt môi trường lẫn y tế.

Một câu hỏi được đặt ra : Tại sao đối với Ủy ban Châu Âu, lợi ích của một tập đoàn kinh tế lại quan trọng hơn sự an toàn của công dân Châu Âu và môi trường nơi họ sinh sống ?

Thông tín viên Hoàng Nguyễn từ Budapest

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí

Tải ứng dụng RFI để theo dõi toàn bộ thời sự quốc tế