HOA KỲ - IRAN

Hoa Kỳ - Iran : Chặng đường còn dài để xây dựng lòng tin

Tổng thống Iran Hassan Rohani tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc
Tổng thống Iran Hassan Rohani tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc REUTERS/Eduardo Munoz

Nhân khóa họp đại hội đồng Liên hiệp quốc đang diễn ra tại New York, khả năng cởi nút được mối quan hệ Washington-Teheran đã được hé mở. Tuy nhiên, phần đông giới chuyên gia nhận định không dễ gì ngày một ngày hai Hoa Kỳ và Iran có thể xóa bỏ những thù hận quá khứ để bắt đầu lại một quan hệ mới sau hơn ba chục năm duy trì thái độ thù nghịch đầy hiềm khích và luôn dè chừng lẫn nhau.

Quảng cáo

Cách đây ít ngày, mặc dù tổng thống Iran ngỏ ý muốn đối thoại trực tiếp với tổng thống Mỹ trong dịp đến dự khóa họp Đại hội đồng Liên hiệp quốc nhưng cái bắt tay lịch sử giữa Hassan Rohani và Barack Obama được mong đợi chưa diễn ra tại New York. Giới quan sát cho rằng quá khứ nặng nề của quan hệ Washington – Teheran từ khi nổ ra cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran không thể cho phép có được ngay sự đột phá để khai thông những bế tắc trong hồ sơ hạn nhân Iran và tiến tới xây dựng một mối quan hệ tin cậy giữa hai nước.

Khẳng định cần phải giải quyết hồ sơ hạt nhân Iran và Hoa Kỳ sẵn sàng đối thoại với Iran, tuy nhiên từ diễn đàn Liên hiệp Quốc, hôm qua 24/9/2013, tổng thống Obama vẫn tỏ thận trọng. Ông Barack Obama tuyên bố :

« Quan hệ Hoa Kỳ Iran đã bị gián đoạn từ khi có Cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979. Thái độ nghi kỵ lẫn nhau đã ăn sâu nên tôi không cho là lịch sử khó khăn này có thể vượt qua trong một đêm, nhưng tôi nghĩ là nếu chúng ta có thể giải quyết được hồ sơ chương trình hạt nhân của Iran thì đây sẽ là giai đoạn cốt lõi trên chặng đường dài để đi tới một mối quan hệ mới dựa trên lợi ích của mỗi nước chúng ta và sự tôn trọng lẫn nhau. »

Theo ông Hussein Ibish, chuyên gia của viện nghiên cứu Mỹ về Trung Cận Đông ( American Task Force on Palestin) cho rằng « trong giới chính khách Iran, vẫn còn tồn tại những hận thù với Hoa Kỳ » và chính đó là điều cản trở có thể hâm nóng ngay lúc này quan hệ hai nước.

Cùng chung nhận định trên, nhà phân tích Anthony Cordesman thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (Center for Strategic and Internationnal Stadies) nhấn mạnh : « Không ai ở cả hai phía có thể quên được lịch sử , với những sự kiện như cuộc đảo chính (tại Iran) năm 1953, vụ bắt con tin sứ quán Mỹ tại Teheran kéo dài đến 444 ngày, hay như việc Mỹ ủng hộ Irak trong cuộc chiến tranh với Iran » trong những năm 1980.

Mới đây, CIA đã thừa nhận đã tham gia vào cuộc đảo chính ngày 18/8/1953, lật đổ thủ tướng Iran Mohammed Mossadegh, sau khi ông cho quốc hữu hóa khu vực khai thác dầu gây thiệt hại đến lợi ích của phương Tây. Vụ đảo chính này có thể nói là khởi đầu cho những mối nghi kỵ ám ảnh quan hệ Mỹ -Iran.

Một hận thù khác nổi lên giữa Washington và Teheran. Đó là ngày 04/11/1979, bảy tháng sau khi nước Cộng hòa Hồi giáo của Giáo chủ Rouhollah Khomeiny, tuyên bố thành lập, những sinh viên Hồi giáo cực đoan đã đột nhập vào đại sứ quán Mỹ tại Teheran bắt giữ 52 nhân viên ngoại giao làm con tin.

Cuộc khủng hoảng kéo dài hơn một năm mới chấm dứt. Ngay lập tức chính quyền Mỹ cắt đứt quan hệ đồng thời đưa ra những biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Iran. Cũng từ đó trở đi quan hệ ngoại giao nhường chỗ cho mối quan hệ thù nghịch đầy lẫn nhau.

Ba thập kỷ qua, lịch sử quan hệ giữa hai nước được chồng chất thêm những cuộc đối đầu do những diễn biến trong khu vực : Từ cuộc chiến tranh Irak - Iran, cho đến những cáo giác Iran hậu thuẫn khủng bố hay ý đồ tấn công xóa sổ Israel trên bản đồ thế giới, những thách thức của Teheran trên hồ sơ hạt nhân và gần đây nhất là lập trường của Teheran hậu thuẫn nhiệt tình cho chế độ al-Assad trong cuộc khủng hoảng Syria.

Điểm xuyết cho mối căng thẳng thường trực này là những lần gia tăng trừng phạt của Mỹ nhắm vào Teheran vì chương trình hạt nhân của Iran. Theo các nhà phân tích quốc tế thì chương trình hạt nhân của Iran là vật cản khiến cả Washington và Teheran không thể nói đến chuyện xích lại, tin cậy lẫn nhau hoặc chỉ là làm dịu căng thẳng.

Hãy còn quá sớm để nói đến một mối quan hệ ngoại giao Mỹ - Iran lúc này. Chuyên gia Cordesman vẫn tỏ ra bi quan cho rằng ngay cả khi có được một thỏa thuận tối thiểu trên hồ sơ hạt nhân thì « di sản lịch sử cay đắng của các cuộc xâm lược và trả đũa lẫn nhau đã tạo nên những ngờ vực và điều này sẽ còn đè nặng lên quan hệ hai nước trong những năm tới ».

Chuyên gia Ibish nhận định, đến lúc này, cả Washington và Teheran đều thấy có lợi khi tránh đối đầu quân sự với nhau và tin vào một « thỏa thuận nhỏ » trên hồ sơ hạt nhân. Ý tưởng đối thoại trực tiếp Mỹ-Iran vẫn thường được gợi ra nhưng dường như cơ hội chưa đến.

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí