Vào nội dung chính
Tạp chí tiêu điểm

Bế tắc chính trị Ả Rập Xê Út đe dọa Trung Đông

Phần âm thanh 16:40
Các em nhỏ Pakistan biểu tình tại Karachi (ngày 03/01/2016) với chân dung giáo sĩ Nimr, người vừa bị chính quyền Ả Rập Xê Út hành quyết ngày 02/01/2016.
Các em nhỏ Pakistan biểu tình tại Karachi (ngày 03/01/2016) với chân dung giáo sĩ Nimr, người vừa bị chính quyền Ả Rập Xê Út hành quyết ngày 02/01/2016. REUTERS/Akhtar Soomro
Trọng Thành
36 phút

Trong những ngày đầu năm 2016, cộng đồng quốc tế nín thở trước căng thẳng dâng cao tại Trung Đông, có thể bùng phát thành xung đột vượt tầm kiểm soát giữa Ả Rập Xê Út và Iran, hai cường quốc khu vực, sau khi Ả Rập Xê Út thi hành án tử hình một giáo sĩ hệ phái Shia, nhà tranh đấu dân chủ chủ trương bất bạo động, rất có uy tín (ông Nimr Baqer al-Nimr). Chủ đề chính của tạp chí Tiêu điểm tuần này : Ả Rập Xê Út đi về đâu trong bối cảnh nhiều đảo lộn đang diễn ra tại khu vực ? Một số chuyên gia nói đến bế tắc về chính trị của Ả Rập Xê Út và thậm chí nguy cơ vương triều Xê Út sụp đổ, nếu không tìm được giải pháp.

Quảng cáo

Theo nhiều chuyên gia, xét về toàn cục, mâu thuẫn lâu đời giữa Iran - trụ cột của hệ phái Hồi giáo Shia - với Ả Rập Xê Út - quốc gia dầu lửa số một thế giới, được coi là một thành trì của hệ phái Sunni, đã bước sang một khúc quanh mới sau khi thỏa thuận hạt nhân giữa Iran và lục cường được ký kết. Nếu như quan hệ giữa Iran với phương Tây đang bình thường hóa trở lại, với việc cấm vận lần lượt được dỡ bỏ và Teheran bắt đầu được coi là một đối tác thực sự trong nhiều hồ sơ khu vực, thì Ả Rập Xê Út cảm thấy bị Hoa Kỳ bỏ rơi, bị đối thủ Iran lấn át.  

Trong cuộc tọa đàm của chương trình Địa chính trị của RFI về chủ đề « Iran / Ả Rập Xê Út :  Xung đột sẽ bùng nổ ?» (phát ngày 16/01/2016), các chuyên gia nhấn mạnh đến các phản ứng mang tính bất thường, bột phát, không được thẩm định nghiêm túc của vương triều Ả Rập Xê Út. Thực tế này cho thấy những chuyển biến khó lường đoán trong bộ máy chính quyền Ả Rập Xê Út, có thể dẫn đến những khủng hoảng hết sức nghiêm trọng cho chính bản thân quốc gia này và cho khu vực.

Nguy cơ  Ả Rập Xê Út sụp đổ

Nhiều đánh giá thậm chí đi đến kết luận Ả Rập Xê Út là một cội nguồn khiến khu vực Trung Đông chìm thêm vào bất ổn, có chuyên gia cho rằng cần phải tính đến khả năng chế độ Ryad sụp đổ. Đầu tháng 12/2015, tức hơn hai tuần sau loạt khủng bố tấn công Paris, báo chí Đức và nhiều nước giới thiệu bản báo cáo « bất thường » của cơ quan tình báo Đức (BND), lên án chính sách can thiệp phiêu lưu quân sự và chính trị của thái tử kế vị số hai, bộ trưởng Quốc phòng Ả Rập Xê Út Mohammed Ben Salman, (bản tin Reuters ngày 02/12/2015), đoạn tuyệt với truyền thống đối ngoại thận trọng của cố quốc vương Abdallah (trong số các can thiệp mang tính phiêu lưu, báo cáo nói trên nêu ra chiến dịch can thiệp quân sự tại Yemen  -mà nhiều chuyên gia cho rằng Ryad không thể giành chiến thắng - và hậu thuẫn dành cho các lực lượng thánh chiến tại Syria).

Tờ báo tài chính Anh Quốc Financial Times, số ra ngày 07/12/2015, nêu giả thiết « nếu vương triều Wahhabite tan vỡ ? » (tuần báo Pháp Le Courrier International số 1315 dẫn lại) (Wahhabisme là tư tưởng làm nền tảng cho chế độ quân chủ Hồi giáo theo hệ phái Sunni của Ả Rập Xê Út và một số quốc gia Ả Rập khác). Financial Times ghi nhận hình ảnh ngày càng xấu đi của Ả Rập Xê Út trong mắt truyền thông phương Tây.

Hồi cuối tháng 9/2015, Middle East Eye – một trang mạng thời sự độc lập Anh Quốc – đăng tải thông tin về lời kêu gọi thay đổi lãnh đạo tại Ả Rập Xê Út (của một thành viên hoàng gia xin ẩn danh), nhằm tránh cho vương triều tan vỡ. Cũng trên trang mạng này, nhà báo, nhà chính trị học Anh Nafeez Ahmed có bài phân tích : « Sự sụp đổ của Ả Rập Xê Út là không thể tránh khỏi ». Bên cạnh nguyên nhân dự trữ ngoại tệ bốc hơi do dầu hỏa mất giá, chính quyền Ả Rập Xê Út còn phải đối mặt với một loạt các thách thức trong nước như nạn thất nghiệp dâng cao, các nhu yếu phẩm chính yếu ngày càng trở nên đắt đỏ (như thực phẩm, nước sạch), do Ả Rập Xê Út chịu ảnh hưởng mạnh của biến đổi khí hậu.

Bài « Báo động về khả năng phá sản của Ả Rập Xê Út : chế độ Xê Út có kháng cự được lại cơn sốc ? » trên báo Atlantico (ngày 28/10/2015), cho biết, theo một báo cáo của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF), với đà sụt giảm hiện nay khối dự trữ ngoại tệ khổng lồ của quốc gia này « chỉ trụ lại được trong vòng 5 năm nữa. Tình trạng này sẽ để lại hậu quả nặng nề cho toàn khu vực ». Nhà chính trị học Pháp Frédéric Encel, chuyên gia về khu vực Trung Đông, cho rằng « chúng ta đang chứng kiến (…) những năm cuối cùng của chế độ Xê Út ».

Nỗi sợ Iran và sự liều lĩnh của Ả Rập Xê Út

Trở lại với cuộc tọa đàm của chương trình Địa chính trị của RFI về đụng độ Iran/Ả Rập Xê Út có sự tham gia của Azadeh Kian, giáo sư môn xã hội học chính trị, làm nghiên cứu tại CNRS, Trung tâm Khoa học Quốc gia Pháp, David Rigoulet Roze, tổng biên tập tạp chí Orients Stratégiques, nghiên cứu tại Institut Français d’Analyse Stratégique (Viện phân tích chiến lược Pháp) và nhà báo Olivier Da Lage, tác giả cuốn « Géopolitique de l’Arabie Saoudite/Địa chính trị Ả Rập Xê Út », Nxb Complexe. Để hiểu được thực trạng của chế độ Ả Rập Xê Út trong hiện tại, thái độ đối với đối thủ Iran là một chỉ dấu quan trọng. Về điểm này, nhà báo Olivier Da Lage nhận xét :

« Trong suốt nhiều thập niên, chúng ta chứng kiến một Ả Rập Xê Út thụ động, chỉ phản ứng lại trước các biến cố hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của quốc gia này. Tuy nhiên, từ một năm trở lại đây, chúng ta thấy một Ả Rập Xê Út hết sức tích cực trên mọi mặt trận. Iran suýt nữa đã bị rơi vào chiếc bẫy trong vụ sứ quán Ả Rập Xê Út bị tấn công. Điều này khiến chúng ta nhớ đến hình ảnh một nước Iran bị cô lập, vào thời điểm Teheran bắt đầu trở lại hội nhập với quốc tế.

Teheran đã xin lỗi Ả Rập Xê Út, nhưng không ai nói về điều này. Lời xin lỗi được đưa ra một cách kín đáo. Ả Rập Xê Út tất nhiên là không muốn tỏ ra hài lòng. Tôi cho rằng, chúng ta đang chứng kiến tình trạng Ả Rập Xê Út đang vội vã trong hành động, không hề tính trước hệ quả. Sở dĩ như vậy vì nhiều lý do khác nhau, nhưng tất cả đều có một nguyên nhân chính. Một mặt, đó là nỗi sợ Iran, đây là một nỗi sợ có thực, mặt khác, đó là một thái độ mặc cảm đối với chính sách của chính quyền tổng thống Mỹ Obama, để lại một khoảng trống chiến lược, mà Ả Rập Xê Út buộc phải tự lấp đầy, buộc Ả Rập Xê Út phải đứng ra lãnh đạo thế giới Hồi giáo Sunni ».

Nhà báo Olivier Da Lage rút ra một điểm tiêu biểu trong cách hành xử của chính quyền Ả Rập Xê Út trong một năm vừa qua :

« Khi chúng ta nói đến chiến lược của Ả Rập Xê Út thì có thể nói đây là một diễn đạt rất mâu thuẫn, vì những gì đã diễn ra cho thấy Ả Rập Xê Út hành động không mấy bài bản. Ví dụ như trong liên minh chống tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo, mà Riyad tuyên bố thành lập hồi tháng 12, gồm 34 quốc gia, đã có ba bốn nước không hề được tham khảo ý kiến trước khi tên được đưa vào liên minh. Đó là Pakistan, Liban, Indonesia, Malaysia.

Rõ ràng là việc này tạo ra những cảm giác không tốt đối với các bên. Rõ ràng chúng ta đứng trước một phương thức hành động gây bất ổn, không chỉ với khu vực nói chung, mà cả đối với chính Ả Rập Xê Út ».

Vẫn nhà báo Olivier Da Lage lý giải về nguồn gốc bên trong của các quyết định phiêu lưu của chính quyền Ả Rập Xê Út :

« Ả Rập Xê Út từ một năm rưỡi nay đã duy trì một chính sách xuất khẩu dầu mỏ với sản lượng lớn, để duy trì thị phần của mình, một chính sách mà nước này có từ lâu (từ những năm 1980). Mục tiêu của Ả Rập Xê Út là dùng biện pháp này để đánh bại Iran, Nga, Mỹ, nhưng điều này không có hiệu quả như Ả Rập Xê Út dự tính.

Ả Rập Xê Út bắt đầu nhận lãnh hậu quả, cho dù nước này tưởng tượng là trữ lượng dầu lớn sẽ cho phép họ đứng vững. Những cải cách chính sách có thể gây ra những biến động rất quan trọng trong một xã hội rất mong manh. Chúng ta có thể suy đoán rằng, một trong các nguyên nhân đã dẫn đến việc hành quyết giáo sĩ Nimr Baqer al-Nimr, một lãnh đạo của hệ phái Shia, là nhằm để đánh lạc hướng công luận trong nước về các vấn đề xã hội và kinh tế mà Ả Rập Xê Út phải đối mặt hiện nay ».

Quan hệ với Iran : Bế tắc

Nếu như Ả Rập Xê Út cố tình làm căng, đặc biệt trong cuộc khủng hoảng liên quan đến vụ hành quyết giáo sĩ Nirm, về phía Iran, nhà xã hội học Azadeh Kian ghi nhận một phản ứng chừng mực :

« Iran đã nhiều lần chìa tay ra với Ả Rập Xê Út, đặc biệt là ngoại trưởng Iran, nhưng phía chính quyền Ả Rập Xê Út đã từ chối giảm căng thẳng. Cụ thể trong trường hợp này, có thể nói chính quyền Teheran hành động theo một lô-gic giảm căng thẳng, tìm cách bình thường hóa quan hệ với các nước trong khu vực, nhằm tìm một giải pháp cho khủng hoảng Syria. Bởi cuộc khủng hoảng này bắt đầu gây khó khăn cho giới cầm quyền Iran ».

Đứng từ phía chính quyền Ả Rập Xê Út, câu hỏi cần đối xử như thế nào với Iran, sau khi thỏa thuận hạt nhân được ký, thật khó trả lời. Nhiều nhà quan sát so sánh vị thế tương đối bị cô lập của Ả Rập Xê Út hiện nay với Iran sau cuộc cách mạng Hồi giáo 1979.

Nhà xã hội học Azadeh Kian điểm lại một vài nét chính trong quan hệ giữa hai cường quốc Hồi giáo Trung Đông, để giúp ta hiểu rõ hơn tình thế hiện tại của Ả Rập Xê Út :

« Iran và Ả Rập Xê Út là các đối thủ lâu đời, ngay từ năm 1979. Vào thời điểm đó, Iran là cường quốc khu vực, đồng minh chủ yếu của phương Tây, nhất là Mỹ. Sau cách mạng, trong thời kỳ 10 năm đầu, Iran có chính sách xuất khẩu cách mạng Hồi giáo. Có một sự chuyển hóa mối quan hệ cạnh tranh thành quan hệ đối nghịch, cho đến những năm 1994-1995. Tổng thống Iran vào lúc đó đã bày tỏ thái độ hòa giải trước. Có một nỗ lực để làm quan hệ hai bên trở nên hữu nghị hơn từ 1997 đến 2005. Trong thời gian này, Iran tránh đối đầu trực diện với Ả Rập Xê Út, trong khi vẫn tiếp tục ủng hộ các nhóm thiểu số theo hệ phái Shia tại Ả Rập Xê Út, và các nước vùng Vịnh.

Quan hệ giữa Iran và Ả Rập Xê Út trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Phong trào phản kháng bùng nổ năm 1991 tại Ả Rập Xê Út. Tham gia phong trào này, có nhiều trí thức thuộc hệ phái Shia tại Ả Rập Xê Út tham gia. Có thể thấy, chính quyền Ả Rập Xê Út đối mặt với những đe dọa thực tế hay tưởng tượng từ Iran.

Thêm vào đó, cần thấy rằng, Iran có 80 triệu dân. Đó là một quốc gia lớn. Trong khi Ả Rập Xê Út chỉ có 27 triệu người, cho dù chi phí quân sự của Ả Rập Xê Út gấp từ 5 đến 7 lần Iran. Ả Rập Xê Út tiếp tục gia tăng đầu tư cho quốc phòng, nhưng không vì thế mà bớt sợ Iran hơn. Quan hệ Ả Rập Xê Út và Iran trở nên tồi tệ hơn kể từ 2005, khi tổng thống thuộc phe bảo thủ Mahmoud Ahmadinejad lên nắm quyền. Kể từ 2012, 2013, Iran lại có những cử chỉ bình thường hóa quan hệ.

Hiện nay, Iran có một chính phủ theo xu hướng ôn hòa, trong khi đó, tại Ả Rập Xê Út, kể từ sau khi vua Abdallah qua đời cách nay một năm, ê kíp nắm quyền mới cảm thấy mối đe dọa từ Iran và không muốn hướng đến bình thường hóa quan hệ nữa ».

Hoàng tộc : Xung đột một mất một còn ?

Về nội tình của vương triều Ả Rập Xê Út, tuần báo L’Express (n° 3368) có bài « Cuộc cách mạng trong cung đình hoàng gia Xê Út », điểm lại những thay đổi lớn trong năm qua : « Kể từ khi Washington và Teheran xích lại gần nhau, Ả Rập Xê Út cảm thấy bị đối thủ khu vực Iran vây hãm, và bị đồng minh Hoa Kỳ phản bội. Vua Salman đã quyết định trả đũa bằng việc dựa vào hai người thuộc gia tộc, cháu và con trai. Quyết định này làm đảo lộn thế cân bằng của một vương triều vốn rất kị những thay đổi bất ngờ ».

Trong bài trả lời phỏng vấn tuần báo Le Nouvel Observateur (ngày 21/01/2016) – với tiêu đề « Ai thực sự là người lãnh đạo Ả Rập Xê Út ? », nhà chính trị học Stéphane Lacroix nêu bật tính chất gia đình của chế độ chính trị Ả Rập Xê Út (khi « những người thuộc gia tộc Xê Út nắm gần như toàn bộ quyền lực. Đây là quốc gia duy nhất mang tên của một gia tộc (gia tộc Xê Út/Saud) »). Theo Stéphane Lacroix, « trước đây để có được một quyết định, người ta phải tham khảo ý kiến của hàng chục hoàng thân. Người ta tránh đưa ra một quyết định (đơn phương) nhất có thể », trong khi đó, « hiện nay, chúng ta đang ở trong một tình trạng ngược lại ». Nhà báo David Rigoulet Roze thì ghi nhận :

« Có một sự căng thẳng rất lớn trong hoàng gia Ả Rập Xê Út. Rõ ràng là việc quốc vương mới đăng quang, và cuộc chơi hoán đổi vị trí diễn ra trong suốt năm ngoái, đặc biệt với việc tân quốc vương bổ nhiệm con trai làm người kế vị số hai, và Ben Nayef làm người kế vị số một. Có thể thấy quyền lực được tập trung toàn bộ vào tộc họ Sudaïri. Cả hai ông hoàng đều thuộc về tộc họ này. Các tộc họ khác bị đặt vào tình trạng bị gạt ra bên lề. Kể cả tộc họ của cố quốc vương Abdallah, cũng chỉ còn một người con của Abdallha còn được giữ lại ở vị trí lãnh đạo vệ binh ».

Vẫn nhà báo David Rigoulet Roze cho biết thêm : « Đúng là sự ổn định của chế độ đã trở thành vấn đề, liên quan đến việc (tranh chấp) kế vị chức quốc vương giữa hai người anh em họ. Vấn đề đối với Ben Salman – con trai của vua đương nhiệm – là do không có nhiều bạn, hoàng tử trẻ này phải dựa vào đàn anh Ben Nayef (hoàng thân kế vị số một và đương kim bộ trưởng Nội vụ), rất có kinh nghiệm về an ninh. Chúng ta thấy Ben Salman khó mà có thể rũ bỏ được Ben Nayef trong thời gian trước mắt.

Có thể nói đây là một liên kết mang tính bắt buộc. Nhưng nhìn chung, có thể nói là giữa các phe cánh, gươm đã rút khỏi vỏ. Có phần rất chắc là không khí sẽ hết sức căng thẳng trong nội bộ hoàng gia Ả Rập Xê Út. Thêm vào đó là các căng thẳng xã hội cũng đang trên đường trở nên nghiêm trọng hơn ».

Về giả thuyết bùng nổ xung đột, nhà chính trị học Stéphane Lacroix không tin vào kịch bản huynh đệ tương tàn này. Ông cho rằng hoàng thân kế vị số một Ben Nayef sẽ lên ngôi, nhưng vì không có con trai, Ben Salman sẽ chờ đợi để kế tục ngôi vua, tuy nhiên, quá trình chuyển giao quyền lực này chắc chắn sẽ hết sức căng thẳng.

Độc quyền tôn giáo/Thụ động chính trị : Mô hình không thể cải cách ?

Ả Rập Xê Út là một trong những quốc gia nhiều nghịch lý nhất hành tinh. Trị vì các thành phố siêu hiện đại là những ông hoàng mang tư tưởng tôn giáo bất di bất dịch của nhiều thế kỷ trước ; đối diện với những đòi hỏi của một xã hội hướng về tương lai, nơi tiếng nói của những người dân bình thường phải được chính quyền trân trọng, là những đàn áp khốc liệt với nhiều hình phạt thời trung cổ… Những nghịch lý càng hiện rõ khi Ả Rập Xê Út bị đặt trước tình thế phải thay đổi. Nhiều phản ứng bột phát  của Ả Rập Xê Út trong năm 2015 vừa qua, dưới triều đại của gia tộc Salman, trong lúc các xung đột đòi hỏi những giải pháp thận trọng, đối thoại, hợp tác,  khiến cộng đồng quốc tế hết sức lo ngại.

Chuyên gia Hoa Kỳ về khu vực Trung Đông Thomas Lipman cho rằng mô hình xã hội Ả Rập Xê Út không thể tiếp tục (Le Point n°2263). Lý giải về sự bế tắc, sự bất lực của vương triều Ả Rập Xê Út, nhà báo kỳ cựu của Le Monde diplomatique Alain Gresh đưa ra nhận xét : « Sự kém cỏi của Ả Rập Xê Út gắn với một nhân tố mang tính cấu trúc rất hiếm khi được nhấn mạnh. Đó là việc vương quốc này xây dựng tính hợp pháp của mình trên một hệ tư tưởng hoàn toàn mang tính tôn giáo, bảo thủ và gần như phi chính trị. Các hệ tư tưởng Hồi giáo Wahhabisme và Salafisme cổ vũ cho sự thần phục nhà vua. Và nếu như các hệ tư tưởng này biết cách diệt trừ các tư tưởng tôn giáo khác biệt, thì chúng lại hoàn toàn bất lực trước các tư tưởng chính trị khác ».

Alain Gresh dẫn lời của một trí thức Ả Rập Xê Út : « Vấn đề (đối với Ả Rập Xê Út) không phải là Iran (…) cho dù mối đe dọa của Iran đối với khu vực là có thực. Teheran có một chiến lược chính trị, ngoại giao và chiến lược khu vực, đây là chuyện bình thường. Vấn đề là (người Ả Rập Xê Út) chúng ta không thể xác định được một chiến lược như vậy và tìm cách thực thi nó » (nguyệt san Le Monde diplomatique số tháng 5/2014).

Bế tắc của nền chính trị Ả Rập Xê Út, nguy cơ sụp đổ của vương triều Xê Út một phần rất lớn bắt nguồn từ sự trung thành mù quáng của tầng lớp cầm quyền vào những tín điều tôn giáo được coi là vĩnh cửu, và bộ máy đàn áp khổng lồ buộc dân chúng phải tin theo, biến tuyệt đại đa số dân chúng thành những con người không có thái độ chính trị, không có ý thức tham gia cải cách xã hội. Ả Rập Xê Út đã tìm cách ngăn cản đến cùng Mùa Xuân Ả Rập, hoặc bằng bạo lực, hoặc bằng mê hoặc.

Nhưng vương triều Xê Út không thể ngăn cản được một Mùa Xuân Ả Rập thức tỉnh trong lòng mỗi người dân tại quốc gia này ? 

Vụ án blogger Raif Badawi, 32 tuổi, bị tù 10 năm và phạt 1.000 roi, chỉ vì « tội » dám thảo luận về các tín điều của đạo Hồi, tiếp tục gây xúc động trên thế giới. Liệu vương triều Xê Út có kịp thức tỉnh, ngừng phản xạ đàn áp mù quáng, trước khi toàn bộ hệ thống sụp đổ ?

  • Đọc thêm : 

Khủng bố Paris : Bước ngoặt trong cuộc chiến chống Daech ?

Nobel Hòa bình: Đoàn kết và đối thoại, bí quyết thành công của Tunisia

Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út, đồng minh mong manh trong một Trung Đông rối loạn

Trung Đông có nguy cơ bị lôi vào vòng chiến tại Syria

Bộ phim Iran về Mahomet thách thức ưu thế của Ả Rập Xê Út

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí

Không tìm thấy trang

Nội dung bạn đang cố truy cập không tồn tại hoặc không còn khả dụng.