Liên hoan điện ảnh Berlin càng đậm màu chính trị

Phần âm thanh 10:23
Angelina Jolie đến liên hoan Berlin để giới thiệu bộ phim In the Land of Blood and Honey (Reuters)
Angelina Jolie đến liên hoan Berlin để giới thiệu bộ phim In the Land of Blood and Honey (Reuters)

Trong số các liên hoan điện ảnh có tầm cỡ hàng đầu thế giới, Berlin nổi tiếng là nơi chuyên giới thiệu các tác phẩm đậm màu chính trị, hay ít ra nói lên được quan điểm dấn thân của các nhà làm phim. Năm nay, liên hoan Berlin lại càng duy trì truyền thống này nhằm tạo cho mình một nét riêng, đối trọng bằng thế chân vạc với hai liên hoan Cannes và Venise.

Quảng cáo

‘‘Quan điểm dấn thân’’ dường như đã trở thành một trong những tiêu chuẩn hàng đầu để cho ban tổ chức liên hoan Berlin chọn ra những tác phẩm để giới thiệu với công chúng năm nay. Theo giới chuyên gia điện ảnh, sở dĩ Berlin có một lập trường như vậy là vì liên hoan này đã được thành lập trong thời kỳ chiến tranh lạnh giữa hai khối Đông Tây. Hơn nửa thế kỷ sau ngày liên hoan ra đời, lập trường của Berlin, hay nói cho đúng hơn là cương lĩnh, đã trở thành một thông lệ. Liên hoan Cannes càng lộng lẫy hào nhoáng, festival Berlin càng bàn về chuyện lịch sử sang trang.

Không phải ngẫu nhiên mà bộ phim được trình chiếu trong buổi lễ khai mạc liên hoan Berlin năm nay là tác phẩm Adieu la Reine (Vĩnh biệt hoàng hậu) của đạo diễn Pháp Benoît Jacquot. Bộ phim nói về sự thoái trào của một vương triều. Cuộc Cách mạng Pháp năm 1789 lật đổ một chế độ vua chúa, đã tồn tại từ bao đời qua. Tuy là một bộ phim lịch sử cổ trang, nhưng hầu hết các nhà phê bình cho rằng khi xem bộ phim này, ta có thể liên tưởng đến ngay những gì đã xảy ra một năm trước đó, khi luồng gió tự do của phong trào Mùa xuân Ả Rập thổi qua các nước Libya, Tunisia và Ai Cập. Một số nhà phê bình còn đi xa hơn nữa khi cho rằng : các cảnh phim cho thấy sự hoảng loạn trong triều đình Pháp thời bấy giờ, cũng như sự tẩu thoát của hoàng hậu Marie Antoinette và vua Louis XVI về thành trì Montmédy qua ngõ Varennes, chẳng khác gì sự tháo chạy của gia đình cựu tổng thống Ben Ali.

Cũng không phải là một sự tình cờ khi mà ban tổ chức liên hoan Berlin chọn giới thiệu những bộ phim mang tính thời sự. Tác phẩm Captive của đạo diễn người Philippines Brillante Mendoza nói về vụ giải thoát con tin Tây phương bị lực lượng hồi giáo vũ trang Abu Sayaf bắt giữ vào năm 2001. Về phần mình ngôi sao màn bạc Angelina Jolie lần đầu tiên đứng đằng sau ống kính với tư cách là đạo diễn. Bộ phim đầu tay của cô mang tựa đề In the Land of Blood and Honey tạm dịch là Xứ sở của máu hồng và mật ong.

Bộ phim chọn bối cảnh chiến tranh Nam Tư cũ vào những năm 1990 để nói về thân phận của phụ nữ Bosnia, nạn nhân của các vụ bạo hành cưỡng hiếp mà thủ phạm là binh lính phục vụ trong quân đội chính quyền Serbia. Để hiểu rõ tựa đề cuộn phim, thì trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, chữ balkan ghép hai từ : bal có nghĩa là mật ong và kan có nghĩa là máu. Tựa đề cuộn phim của Angelina Jolie có thể hiểu theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng : nội dung đề cập đến xung đột vũ trang ở vùng Balkan, đồng thời nói về tội ác chiến tranh (máu) đối với thường dân vô tội (mật).

Bộ phim Just the Wind (Chỉ là ngọn gió), tựa tiếng Pháp là Les Corbeaux (Bầy quạ đen), của đạo diễn người Hungary Benedek Fliegauf (gọi thân mật là Bence Fliegauf) thì nói về các hành vi của một nhóm người thợ săn truy bức rượt đuổi một gia đình người du mục, nhưng thông qua một câu chuyện nhỏ lại nói lên được nỗi bất hạnh truyền kiếp của người tsigane cũng như sự phân biệt đối xử mà cộng đồng du mục phải gánh chịu từ đời này qua đời nọ. Bộ phim mang tựa đề Rebel (Nổi loạn) của đạo diễn Kim Nguyễn người Canada gốc Việt thì lại quan tâm đến số phận của các trẻ em bị bắt đi làm lính. Tuy bộ phim chủ yếu diễn ra tại Congo, nhưng thật ra tình trạng cưỡng bức trẻ em cầm súng khá phổ biến tại nhiều nước châu Phi như Uganda, Somalia, Liberia …

Trong thể loại tài liệu, có ít nhất là ba bộ phim đi dự liên hoan Berlin, nói về một số chủ đề thời sự : phong trào ‘‘Occupy’’ tự bộc phát chiếm đóng các quảng trường tại nhiều thành phố lớn trên thế giới chống lại xu hướng tự do quá đà trong chủ nghĩa tư bản, hay là phong trào chống hiệp định ACTA (Anti Counterfeiting Trade Agreement), theo đó giới thanh niên Âu Mỹ sử dụng mạng xã hội để hẹn với nhau, đồng loạt xuống đường phản đối một hiệp định đã được nhiều quốc gia ký kết, nhưng bị giới trẻ cho là bóp nghẹt quyền tự do chia sẻ thông tin trên mạng internet. Bên cạnh đó còn có vấn đề khủng hoảng kinh tế, khiến cho nhiều công ty phải đóng cửa hoặc là phải di dời cơ sở sản xuất. Điều đó dẫn đến tình trạng sa thải nhân viên, nhiều người lao động bị mất việc rồi mất luôn nhà cửa khi không còn đủ khả năng chi trả.

Có thể nói là hơn bao giờ hết, liên hoan Berlin bám sát thời sự nóng bỏng. Phim truyện hay phim tài liệu, với nội dung hoàn toàn hư cấu hay dựa theo các sự kiện có thật, các tác phẩm được gửi đến Berlin năm nay khi được kết hợp, lại tạo ra được một bức tranh toàn cảnh của thế giới thời nay, phim không chỉ là một tấm ảnh chụp thực tế xã hội vào thời điểm nhất định, mà còn bắt mạch thăm dò, đôi khi soi rọi chất vấn trước những biến chuyển của thế giới.

Nhờ đeo đuổi xu hướng này mà liên hoan Berlin ngày càng củng cố uy tín. Bất kể khủng hoảng tài chính mà hậu quả đầu tiên là số dự án tài trợ quay phim có phần sụt giảm, Berlin năm nay lại giới thiệu nhiều tác phẩm hơn năm trước (hơn 400 phim vào năm 2012 so với 385 vào năm 2011). Thành quả này phần lớn là nhờ vào nỗ lực của ban tổ chức. Có nhiều khả năng là liên hoan Berlin sẽ tiếp tục đà tiến vì hợp đồng của ban giám đốc vừa được triển hạn thêm 4 năm cho đến năm 2016. Ông Dieter Kosslick, giám đốc liên hoan Berlin cho biết là festival năm nay vừa lập thêm một số sinh hoạt mới, song song với các chương trình chiếu phim có tranh giải.

Liên hoan phim Berlin năm nay trình chiếu hơn 400 bộ phim đến từ gần 60 quốc gia trên thế giới. Trong vòng 10 năm qua, ban tổ chức đã có nhiều sáng kiến để khuếch trương tầm vóc của liên hoan, chẳng hạn như chú trọng đến việc giới thiệu tác phẩm đầu tay của các tài năng trẻ, các dự án hợp tác giữa nước Đức với một số quốc gia để tạo thêm điều kiện thuận lợi trong việc sản xuất phim. Bên cạnh đó liên hoan Berlin còn thành lập có Quỹ điện ảnh thế giới (World Cinema Fund) mà mục tiêu là tài trợ cho các nhà làm phim, bất kể họ đến từ quốc gia nào.

Ngoài ba chương trình lớn là chương trình tranh giải Gấu vàng, Toàn cảnh và Diễn đàn, đặc biệt liên hoan Berlin năm nay còn mở thêm một số chương trình mới, trong đó có hạng mục Generation (Thế hệ) dành cho giới thanh thiếu niên cũng như chương trình Talent Campus, một ‘‘cư xá’’ dành cho các tài năng mới, một sân chơi dưới dạng xưởng viết kịch bản, nơi mà các đạo diễn trẻ tuổi có thể vấn ý, trao đổi với các đạo diễn đàn anh. Qua sự trao đổi này, chúng tôi muốn tạo điều kiện để cho thế hệ sau có cơ hội học hỏi, đồng thời thế hệ trước có dịp truyền đạt những kinh nghiệm làm phim của mình.

Liên hoan phim Berlin diễn ra đúng vào thời điểm một năm phong trào Mùa Xuân Ả Rập. Thông thường, Berlin đã nổi tiếng là một liên hoan chuyên trình chiếu các tác phẩm mang đậm màu sắc chính trị. Do vậy mà năm nay, nhân dịp kỷ niệm một năm cuộc cách mạng tại Libya, Ai Cập và Tunisia, sắc thái chính trị lại càng rõ nét hơn nữa. Ông Dieter Kosslick, giám đốc ban tổ chức liên hoan Berlin cho biết :

Tại liên hoan Berlin 2012, có rất nhiều bộ phim tài liệu và phim truyện đều có liên quan ít nhiều với tất cả những gì đang xẩy ra trong thế giới Ả Rập. Ngay cả bộ phim công chiếu trong buổi lễ khai mạc của đạo diễn Pháp Benoît Jacquot cũng nói về những biến chuyển lịch sử, vì tác phẩm của ông đề cập đến cuộc Cách mạng Pháp năm 1789, dẫn đến việc lật đổ vương triều và cái chết của hoàng hậu Marie Antoinette và vua Louis XVI. Các nhà làm phim thường hay phản ánh xã hội xung quanh họ, cái môi trường họ đang sống. Mạch phim hiện thực khi nói về con người sống trong một thế giới đang chuyển mình, làm cho khán giả liên tưởng đến phong trào Mùa Xuân Ả Rập.

Bên cạnh chủ đề mang tính thời sự nóng bỏng, còn có một vế phim khác tập trung nói về các quan hệ trong gia đình hay là giữa con người với nhau. Một chủ đề rất rộng nhưng các tác phẩm được tuyển chọn năm nay, lại có cùng một góc độ. Các đạo diễn có mặt tại Berlin thường nói về khát vọng đổi đời, đoạn tuyệt với quá khứ để làm lại từ đầu, hay là hội nhập vào một cuộc sống mới. Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến quan hệ trong gia đình bởi vì mỗi người sẽ có phản ứng khác nhau khi không biết tương lai sẽ ra sao. Một bên là phim tình cảm tâm lý, còn một bên là phim hiện thực xã hội lồng vào bối cảnh lịch sử. Thoạt nhìn có vẻ khác nhau nhưng thật ra vẫn có một điểm chung : Cả hai đều nói về sự thay đổi.

Thư TinHãy nhận thư tin hàng ngày của RFI: Bản tin thời sự, phóng sự, phỏng vấn, phân tích, chân dung, tạp chí